Đối với những cộng sự viên làm việc sát cánh với ông Trump, quyền lực tăng thêm cũng đi đôi với sự vứt bỏ vội vàng không thương tiếc. Lấy trường hợp của bà Kristi Noem, người đứng đầu Bộ An Ninh Nội Địa, được Tổng thống giao cho trọng trách thực hiện chính sách hàng đầu của chính quyền là phải trục xuất thật nhiều di dân, cho đến khi bà ta làm không nổi. Bà là Bộ trưởng đầu tiên trong nội các chính quyền Trump nhiệm kỳ hai vừa bị sa thải hồi đầu tháng, khi Tổng tuyên bố ông thay thế bà bằng Thượng Nghị Sĩ Markwayne Mullin, tiểu bang Oklahoma. Ông này trước đây từng là võ sĩ chuyên về võ thuật.
Bà Noem là người từng sẵn sàng làm đủ mọi hành động để tô điểm cho vài trò của bà. Quả thực bà là hình ảnh tiêu biểu cho kế hoạch làm việc ở Bạch Cung. Ông Stephen Miller là kiến trúc sư cho chương trình trục xuất người di dân của chính quyền Trump, và không ai nghĩ rằng việc sa thải bà Noem sẽ làm thay đổi chính sách di trú do Stephen Miller đề ra. Trái lại, nó sẽ khuyến khích ông ta làm mạnh tay hơn, vì bộ mặt, đường lối di trú ông Miller sẽ được tô điểm lại cho mới mẻ hơn. Hiện nay bộ An Ninh Nội Địa tạm thời ngừng chiến dịch bắt giữ hàng loạt di dân sau hai vụ tai tiếng xảy ra ở tiểu bang Minnesota, và Bộ Nội An đang bị phong tỏa ngân sách do sự phản đối của những dân biểu Dân Chủ . Tham vọng của chính quyền Trump không hề nao núng, giảm bớt tốc độ bắt bớ di dân. Trái lại, họ đang tiến gần đến khủng hoảng lớn về mặt nhân đạo, và pháp lý.
Bộ An Ninh Nội Địa, gọi tắt là DHS hiện đang giam giữ khoảng bảy chục ngàn -70,000- người trong các nhà tù rải rác trên khắp nước Mỹ. Từ ngày Bộ Nội An được lập ra vào năm 2002, chưa bao giờ có số người bị giam giữ trong nhà tù nhiều đến như vậy. Đã có 23 tù nhân di dân bị chết tại các nhà giam trong ngân sách năm nay. Đây là con số tử vong cao nhất từ trước đến nay. Kể từ đầu nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump, chính quyền đã xây cất thêm rất nhiều nhà tù, kể cả việc biến cải nhiều cơ sở, bin đinh thành nhà tù. Nhiều bin đinh của chính phủ liên bang trước đây là trung tâm tạm giam, bây giờ được sửa chữa trở thành nơi giam giữ dài hạn như ở Los Angeles và New York.
Tình trạng chật chội vì tù nhân quá đông, thiếu sót chăm sóc về vệ sinh, lạm dụng quyền hành khiến cho sinh hoạt trong nhà tù có nhiều vấn đề xảy ra, chưa kể là việc giám sát, trông nom hầu như không có. Chính quyền cũng giam giữ ít nhất khoảng bốn ngàn -4,000- trẻ em. Họ gửi các em đến nhà tù ở miền nam Texas, tên là Dilley. Từ thời thập niên 1990’s nước Mỹ đã có quyết định buộc chính quyền không được giam giữ trẻ em trong các nhà tù di trú lâu hơn 20 ngày, nhưng cơ quan ICE hiện nay làm ngơ, không tôn trọng quyết định này. Một em bé gái 14 tuổi, người gốc Honduras, từng sinh sống ở New York trong bảy năm, kể lại với báo ProPublica rằng: “Từ ngày tôi bị bắt vào đây, trung tâm Dilley, tôi cảm thấy buồn bã và tuyệt vọng.”. Tính ra em bé gái này đã bị giam trong trung tâm 40 ngày trong lúc chờ trục xuất về nước.
Trung tâm giam giữ di dân lớn nhất nước là East Montana, trước đây trung tâm là một trại lính ở El Paso. Trung tâm này đang giam giữ ba ngàn người. Trung tâm được xây cất lên cách nay hai tháng, nhưng chính quyền bắt đầu gửi người đến ngay từ hai tuần lễ đầu khởi công xây. Tù nhân sống trong cát bụi mịt mù khi việc xây cất còn đang dở dang. Báo Washington Post lấy được lời khai hữu thệ của một một di dân bị giam tại trung tâm nói với cơ quan A.C.L.U.A rằng nhà tù mới xây vi phạm 60 điều quy định của luật pháp. Bụi mịt mù thổi qua những khe hở, khiến tù nhân ngộp thở, và họ không được chăm lo về y tế, cũng như không có điện thoại để liên lạc với bên ngoài. Khoảng 80% tù nhân chưa bao giờ có tiền án hình sự, và họ không được phép liên lạc với thân nhân trong gia đình, hay với luật sư. Trong sáu tuần lễ đầu tiên mùa đông năm nay, có ba người bị chết. Trong đó có một người di dân gốc Cuba, 55 tuổi, tên là Geraldo Lunas Campos. Chính phủ nói tù nhân này chết vì quá lo sợ, đau khổ. (Sau khi nhân viên y tế ở quận hạt El Paso khám nghiệm tử thi, nhân viên ICE tìm cách trục xuất cấp tốc những nhân chứng biết về hoàn cảnh tù đày của ông Campos.). Ngoài ra, bệnh lao và bệnh sởi lan truyền rất nhanh ở nhà tù mới xây. Nhân viên ICE làm áp lực buộc tù nhân di dân ký giấy tờ yêu cầu xin được trục xuất sớm.
Mùa hè năm ngoái, các dân biểu Cộng Hòa ở Hạ Viện đồng ý cấp cho Bộ An Ninh Nội Địa số tiền $45 tỷ đô la để xây cất thêm nhà tù. Việc chuẩn chi này là một phần trong Luật Chuẩn Chi Ngân Sách của Tổng thống, giúp cho cơ quan ICE có rất nhiều tiền kể cả trong lúc chính phủ bị tạm thời đóng cửa. Cơ quan ICE sử dụng số tiền hùng hậu này để xây cất thêm hệ thống nhà tù mới, lớn hơn. Họ chi ra $38 tỷ đô la để mua lại một số lớn nhà kho rải rác trên toàn quốc, và chỉnh trang những nhà kho này thành nhà tù. Một trong số những nhà kho ở gần trại lính Camp East Montana, trong thành phố nhỏ tên là Socorro, dự trù sẽ được dùng để giam giữ 8500 tù nhân di dân. Theo báo Times, một nhà kho khác ở Social Circle, tiểu bang Georgia, được cải biến thành nhà tù được xem là lớn nhất từng được xây cất ở nước Mỹ.
Lý do chính khiến nhiều di dân bị tống giam vào nhà tù vì chính sách mới của chính phủ từ chối không cho người di dân đóng tiền “bond” để được tại ngoại. Hồi tháng Bảy năm ngoái, người cầm đầu tạm thời cơ quan ICE là Todd Lyons, ông ta công bố một văn thư diễn dịch sai lầm, mờ ám đạo luật có từ 29 năm qua, nói rằng cơ quan ICE có quyền tự động bắt giam bất cứ người di dân nào sống bất hợp pháp ở Hoa Kỳ trong lúc chờ đợi người đó chứng minh hoàn cảnh của mình. Theo lẽ bình thường, người di dân cư trú bất hợp lệ có quyền đóng tiền thế chân để được tạm tha nếu một vị thẩm phán di trú nhận xét đương sự không phải là một đe dọa cho an ninh công cộng, hay đương sự sẽ không dám trốn đi bằng máy bay, trừ trường hợp đương sự vừa mới vào Hoa Kỳ, chưa được bao lâu. Đây là chính sách thường được các chính quyền trước đây áp dụng, kể cả chính quyền Trump trong nhiệm kỳ đầu.
Nhưng vào hồi đầu năm ngoái, ông Trump thu hẹp Hội Đồng Phúc Thẩm về Di Trú, bộ phân cao cấp nhất giám sát việc làm của tất cả các tòa án di trú, thoát khỏi sự kiểm soát của Bộ Tư Pháp. Hai tháng sau khi ông Todd Lyons đưa ra văn thư cho phép giam giữ bất cứ di dân nào sống bất hợp pháp, hội đồng Phúc Thẩm từ chối không cho di dân được quyền đóng tiền thế chân, bởi vì khi vào nước Mỹ họ đã không trải qua cuộc thanh lọc đầy đủ. Hậu quả là rất nhiều người nộp đơn lên tòa án liên bang đòi áp dụng luật “habeas-corpus” tức là luật không cho bắt giam nếu không có trát tòa. Chỉ trong vòng hai tháng, có khoảng 15,000 đơn xin khiếu tố. Đa số những người làm đơn khiếu nại không hề có tiền án hình sự, và nhiều người đã từng sống ở Hoa Kỳ vài chục năm.
Câu hỏi đặt ra là liệu chính sách không cho đóng tiền “bond” của chính quyền Trump có hợp pháp hay không? Phải chờ phán quyết của Tối Cao Pháp Viện, nhưng trong lúc chờ đợi, hàng trăm vị chánh án tòa liên bang đã tự ý giải thích luật theo ý kiến riêng của mình. Thường hay xảy ra nhiều nhất là những trường hợp chánh án công khai ra lệnh cho chính phủ phải thả một số người ra khỏi nhà tù. Chính quyền trả thù quyết định của chánh án bằng cách tấn công, chỉ trích các vị chánh án, kể cả những vị chánh án do đảng Cộng Hòa bổ nhiệm. Họ chỉ trích các chánh án này là “những kẻ nổi loạn”, hay các luật gia “côn đồ”. Vào lúc này, chính phủ liên bang tìm đủ mọi cách “làm ngơ” trước pháp quyết của chánh án, hay tìm cách lần lữa, không chịu thi hành phán quyết của chánh án.
Hồi tháng Giêng, Bộ An Ninh Nội Địa tung ra một chiến dịch lùng bắt di dân ở tiểu bang West Virginia, mang tên là Operation Country Road. Chiến dịch này bị lu mờ, che lấp một phần vì những ồn ào xảy ra ở Minnesota. Các tài xế lái xe đường dài, trên xa lộ tiểu bang, là mục tiêu nhắm bắt. Họ bị tống giam, mặc dù họ không có tiền án hình sự. Một chánh án liên bang nhận xét như sau: “nhân viên công lực có vũ trang, đi xe không bảng số “bắt giam người vì những vi phạm dân sự về di trú mà không có trát tòa, và tống giam họ.”. Vị thẩm phán còn viết thêm rằng cách hành sử của nhân viên công lực, họ cố tình, xem thường luật pháp.”. Lời cảnh báo của chánh án rất nghiêm trọng, không thể bỏ qua được.
Nguyễn Minh Tâm dịch theo THE NEW YORKER ngày 23/3/2026
