Đề nghị bỏ Cơ quan điều tra VKSND Tối cao đang đặt ra một câu hỏi lớn về cơ chế kiểm soát quyền lực. Khi quyền điều tra ngày càng tập trung, ai sẽ giám sát những người đang nắm quyền điều tra?…
Sáng ngày 20 tháng 8 năm 2026, tại Kỳ họp bất thường lần thứ nhất của Quốc hội Việt Nam khóa XVI, Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Bộ Công an, thay mặt Chánh phủ Việt Nam trình tờ trình tóm tắt về định hướng, chính sách của dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự sửa đổi. Một trong những nội dung đáng chú ý nhứt là đề nghị không tiếp tục tổ chức Cơ quan điều tra của Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao. Đồng thời, dự thảo cũng bỏ Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện, phù hợp với mô hình tổ chức mới của ngành Công an.
Theo dự thảo, Bộ trưởng Bộ Công an sẽ được giao quy định chi tiết về tổ chức, bộ máy cơ quan điều tra của Công an Nhân dân căn cứ trên cơ cấu tổ chức của Bộ Công an. Đối với Quân đội Nhân dân, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng cũng được giao quy định chi tiết về tổ chức, bộ máy cơ quan điều tra trong quân đội. Dự thảo đồng thời điều chỉnh lại thẩm quyền của từng cơ quan điều tra và nhiệm vụ của Công an xã, phường, đặc khu, đồn Công an.
Về phía cơ quan thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu cho biết Ủy ban tán thành sự cần thiết phải sửa đổi căn bản, toàn diện Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự. Đáng chú ý, cơ quan thẩm tra cũng đồng ý với việc không tiếp tục tổ chức Cơ quan điều tra của VKSND Tối cao, nhưng yêu cầu nghiên cứu những giải pháp để khắc phục các khó khăn, vướng mắc có thể phát sinh trong thực tế.
Vậy Cơ quan điều tra VKSND Tối cao hiện giữ vai trò gì mà việc đề nghị bỏ cơ quan này lại gây nhiều chú ý?
Về nguyên tắc, cơ quan này có chức năng điều tra một số loại tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp, đặc biệt là những hành vi có liên quan tới người tiến hành tố tụng, người làm việc trong các cơ quan tư pháp và những trường hợp mà việc điều tra độc lập với cơ quan Công an có ý nghĩa đặc biệt.
Chính vì vậy, câu chuyện không đơn giản chỉ là “bỏ một cơ quan để tinh giản bộ máy”. Nó liên quan trực tiếp tới một câu hỏi lớn hơn: khi một cơ quan điều tra chuyên biệt trong hệ thống Viện Kiểm sát không còn tồn tại, cơ chế kiểm soát quyền lực trong hoạt động điều tra sẽ được thiết kế ra sao?
Một nguyên tắc quan trọng của nền tố tụng hình sự hiện đại là quyền lực điều tra không nên tập trung tuyệt đối vào một cơ quan. Cơ quan điều tra, Viện Kiểm sát, tòa án và những cơ chế giám sát phải có sự phân công, phối hợp, nhưng đồng thời cũng phải kiểm soát lẫn nhau. Nếu một mắt xích bị thu hẹp mà không có cơ chế thay thế tương xứng, nguy cơ mất quân bình quyền lực là điều cần phải được đặt lên bàn nghị sự.
Đặc biệt, đề nghị này xuất hiện trong bối cảnh Bộ Công an đang giữ vai trò trung tâm trong hệ thống điều tra hình sự. Dự thảo lại quy định Bộ trưởng Bộ Công an được quy định chi tiết về tổ chức, bộ máy cơ quan điều tra Công an Nhân dân trên cơ sở cơ cấu tổ chức của Bộ Công an.
Nhìn từ góc độ cải tổ hành chánh, điều này có thể được giải thích bằng yêu cầu tinh giản bộ máy, bớt tầng nấc trung gian và phù hợp với mô hình tổ chức mới của ngành Công an. Nhưng nhìn từ góc độ kiểm soát quyền lực, một câu hỏi khó lập tức xuất hiện: quyền lực điều tra càng tập trung thì cơ chế kiểm soát độc lập sẽ phải mạnh tới mức nào?
Đó là một trong những lý do khiến dư luận gọi đây là “sự tiếm quyền của ngành Công an”. Mặc dù chính Quốc hội mới là cơ quan xem xét, thảo luận và quyết định việc sửa đổi luật. Nhưng đặt câu hỏi về nguy cơ tập trung quyền lực là điều hoàn toàn chính đáng.
Bởi nếu nhìn vào toàn bộ dự thảo, có thể thấy một xu hướng khá rõ: tổ chức điều tra đang được thiết kế lại theo hướng phù hợp hơn với mô hình tổ chức mới của ngành Công an. Cơ quan điều tra Công an cấp huyện bị bỏ; Cơ quan điều tra VKSND Tối cao cũng được đề nghị không tiếp tục duy trì; trong khi thẩm quyền và tổ chức của cơ quan điều tra Công an Nhân dân tiếp tục được thiết kế lại ở cấp Bộ trưởng Bộ Công an. Từ đây cụm từ “công an trị” có thể được đặt ra như một câu hỏi chính trị – xã hội nếu dự luật vẫn chưa được thông qua.
Điều người dân có quyền đòi hỏi không phải là một khẩu hiệu chống hay ủng hộ ngành Công an. Điều cần được làm sáng tỏ là: nếu bỏ Cơ quan điều tra VKSND Tối cao, ai sẽ điều tra một cách độc lập khi chính những người thuộc hệ thống tư pháp bị cáo buộc phạm tội? Ai sẽ kiểm soát cơ quan điều tra? Cơ chế nào bảo đảm rằng quyền điều tra không trở thành một thứ quyền lực quá lớn nhưng lại thiếu đối trọng?
Một nhà nước pháp quyền không được đo bằng chuyện có bao nhiêu cơ quan điều tra, nhiều hay ít, mà phải được đo bằng khả năng kiểm soát quyền lực của chính những cơ quan có quyền điều tra, bắt giữ và truy tố con người.
NGƯỜI QUAN SÁT
