Quốc hội Việt Nam đang cứu xét những dự luật liên quan trực tiếp đến dữ liệu cá nhân và căn cước điện tử của hàng chục triệu người dân. Nhưng vấn đề quan trọng không chỉ nằm ở chỗ những dữ liệu ấy được bảo vệ như thế nào, mà còn ở những câu hỏi căn bản hơn: Ai có quyền tiếp cận? Ai được phép khai thác? Và ai sẽ phải chịu trách nhiệm khi những quyền hạn ấy bị lạm dụng? Bởi trong một xã hội ngày càng lệ thuộc vào kỹ nghệ số, người dân cần được bảo vệ trước bọn tội phạm điện toán, nhưng đồng thời cũng phải được bảo vệ trước mọi hành vi xâm phạm đời tư, kể cả từ chính những cơ quan đang nắm quyền kiểm soát thông tin cá nhân….
Ngày 18/11/2026, tại Hà Nội, trong khuôn khổ phiên họp thứ 8 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội Việt Nam khóa XVI, các đại biểu tiếp tục cứu xét việc giải trình, tiếp thu và tu chỉnh hai dự án luật có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của hàng chục triệu người dân, gồm Luật An ninh dữ liệu và Luật Định danh và xác thực điện tử. Đây không đơn thuần là những quy định về kỹ thuật hay thủ tục hành chánh trong thời đại kỹ nghệ số, mà còn là vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền riêng tư, bí mật đời tư và giới hạn quyền hạn của các cơ quan công quyền đối với những tin tức cá nhân của công dân.
Đối với dự án Luật An ninh dữ liệu, Thứ trưởng Bộ Công an Việt Nam, Thượng tướng Lê Quốc Hùng trình bày bản phúc trình về việc tiếp thu, giải trình và tu chỉnh dự thảo. Theo nội dung được trình bày, bản dự thảo sau khi sửa đổi gồm 6 chương, 28 điều, tập trung vào việc phân loại dữ liệu, xác định mức độ rủi ro và thiết lập những biện pháp bảo vệ tương ứng. Đáng chú ý, dự thảo quy định Bộ Công an có quyền thẩm định những hệ thống thông tin lưu trữ và xử lý dữ liệu ở cấp độ 4 và cấp độ 5 trên toàn quốc; Bộ Quốc phòng Việt Nam phụ trách những hệ thống thuộc lãnh vực quân sự và quốc phòng; Ban Cơ yếu Chính phủ đảm trách những hệ thống nằm trong phạm vi quản trị của cơ quan này.
Một nội dung khác cũng thu hút sự chú ý là quy định về mật mã an ninh dữ liệu. Theo lời giải thích của cơ quan soạn thảo, trước mắt công cụ này chỉ được sử dụng trong phạm vi ngành Công an; việc mở rộng phạm vi sử dụng sẽ do Thủ tướng Chính phủ quyết định. Đối với những dữ liệu không thuộc bí mật quốc gia, việc sử dụng mật mã an ninh được xem là tự nguyện. Tuy nhiên, một số ý kiến trong cơ quan thẩm tra đề nghị phải tiếp tục phân tích ảnh hưởng của chính sách này, đặc biệt trong trường hợp dự thảo cho phép các cơ quan, tổ chức, công ty và cá nhân tự nguyện sử dụng những sản phẩm, dịch vụ mật mã an ninh để bảo vệ dữ liệu.
Về phía cơ quan thẩm tra, Thượng tướng Lê Tấn Tới, Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại của Quốc hội, cho biết cơ quan này căn bản đồng ý với những nội dung đã được tiếp thu và tu chỉnh. Tuy nhiên, vẫn còn một số vấn đề cần được giải thích rõ ràng hơn, trong đó có thẩm quyền xác định mức độ rủi ro an ninh dữ liệu, phạm vi sử dụng mật mã an ninh và trách nhiệm quản trị của các cơ quan nhà nước. Kết luận phiên họp, Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến đề nghị tiếp tục hoàn chỉnh những nội dung còn vướng mắc trước khi đưa ra Quốc hội cứu xét và biểu quyết thông qua tại kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI.
Song song với dự án Luật An ninh dữ liệu, dự án Luật Định danh và xác thực điện tử cũng được đưa ra cứu xét trong buổi sáng ngày 18/11. Theo bản phúc trình của Thượng tướng Lê Quốc Hùng, dự thảo sau khi tu chỉnh gồm 7 chương, 45 điều, quy định việc thiết lập, quản trị và sử dụng căn cước điện tử trong những hoạt động quản lý hành chánh, giao dịch điện tử và phát triển nền kinh tế số. Một trong những điểm đáng chú ý là nguyên tắc chỉ thu thập những dữ liệu tối thiểu cần thiết, không buộc người dân phải cung cấp lại những tin tức đã có trong cơ sở dữ liệu và không bắt xuất trình những giấy tờ đã được xác nhận bằng căn cước điện tử.
Dự thảo cũng quy định việc tự động thiết lập căn cước điện tử và cấp mã định danh khi những tin tức trong cơ sở dữ liệu đã đầy đủ và chính xác. Căn cước điện tử phải được lưu trữ tại Việt Nam; việc khai thác những tin tức và dữ liệu cá nhân phải có sự chấp thuận của người sở hữu dữ liệu theo quy định. Một số ngành nghề có mức độ rủi ro cao như chứng khoán, ngân hàng, viễn thông và thương mại điện tử sẽ thuộc diện bắt buộc phải xác thực trương mục giao dịch điện tử bằng căn cước điện tử quốc gia, theo thời biểu do Chính phủ ấn định.
Tuy nhiên, chính những quy định liên quan đến quyền truy cập căn cước và khai thác tin tức cá nhân lại đặt ra nhiều câu hỏi quan trọng. Thượng tướng Lê Tấn Tới cho biết có ý kiến đề nghị phải quy định thật rõ những trường hợp và những thành phần được phép truy cập căn cước, nhằm bảo đảm an toàn dữ liệu và quyền giữ kín đời tư của công dân. Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị những văn bản hướng dẫn thi hành phải xác định minh bạch các trường hợp ngoại lệ, trong đó cơ quan hữu trách được phép sử dụng dữ liệu mà không cần sự chấp thuận của người có thông tin.
Nhìn từ quyền căn bản của công dân, đây là những vấn đề tuyệt đối không thể xem nhẹ. Việc xây dựng một hệ thống dữ liệu thống nhất có thể giúp giảm bớt thủ tục hành chánh, hạn chế giấy tờ và ngăn chặn một số hình thức phạm pháp bằng kỹ nghệ điện toán. Nhưng khi tin tức về căn cước, trương mục ngân hàng, những vụ giao dịch, nơi cư trú và các sinh hoạt riêng tư được nối kết vào một hệ thống rộng lớn, nguy cơ thất thoát dữ liệu, truy cập bất hợp pháp hoặc sử dụng sai mục đích cũng trở nên đáng lo ngại hơn bao giờ hết. Ai sẽ giám sát những người được trao quyền truy cập dữ liệu? Nếu chính cơ quan được giao trách nhiệm quản trị lại vi phạm thì người dân phải khiếu nại với ai? Cơ chế bồi thường thiệt hại và truy cứu trách nhiệm sẽ được thực hiện ra sao?
Đáng quan ngại hơn, quyền riêng tư không thể chỉ được bảo đảm bằng những lời cam kết từ các cơ quan quản lý. Một hệ thống dữ liệu tân tiến phải đi đôi với cơ chế giám sát độc lập, sự minh bạch về quyền truy cập, giới hạn rõ ràng đối với mục đích sử dụng, những biện pháp chế tài đủ sức răn đe và quyền khiếu nại thực sự của người dân. Nếu quyền truy cập dữ liệu ngày càng được mở rộng, trong khi cơ chế kiểm soát quyền lực không theo kịp, kỹ nghệ hiện đại có thể biến thành phương tiện theo dõi và kiểm soát đời sống người dân quá mức, thay vì phục vụ con người.
NGƯỜI QUAN SÁT




