By Nguyên Vinh- Nguyễn Ngọc Mùi
Trong đời sống xã hội, con người được phân biệt bằng học vị, chức vụ, chuyên môn và thành tựu nghề nghiệp. Một bác sĩ được tôn trọng vì cứu người; một kỹ sư vì kiến tạo; một luật sư vì bảo vệ công lý; một giáo sư vì tri thức; một doanh nhân vì thành công; những chính trị gia vì dân giàu nước mạnh. Những giá trị ấy là kết quả của nỗ lực cá nhân và là niềm tự hào chính đáng.
Nhưng khi bước vào Gia Đình Phật Tử, tất cả những danh xưng ấy không còn là thước đo giá trị. Không phải vì GĐPT phủ nhận tri thức đời, mà vì mục đích của GĐPT khác với mục đích của xã hội. Xã hội đào tạo con người để thành đạt. GĐPT đào tạo con người để thành Phật tử chân chính. Đó là hai con đường khác nhau, hai tiêu chuẩn khác nhau, hai hệ giá trị khác nhau.
Chúng ta cũng cần ghi nhớ: Mục đích của GĐPT là đào tạo thanh thiếu đồng niên trở thành người Phật tử chân chính, biết: sống đạo đức, thương người, phụng sự, tu học, giữ giới, khiêm cung, vô ngã.
Vì vậy, khi bước vào GĐPT, mọi học vị đời thường đều để ngoài cửa chùa. Không phải để hạ thấp ai, mà để giữ sự bình đẳng, giữ tinh thần gia đình, và giữ môi trường tu học trong sạch.
Đức Phật dạy trong Kinh Pháp Cú: “Không phải do dòng họ, không phải do học nhiều, mà thành bậc Thánh; chỉ do tâm thanh tịnh và hạnh sống chân chánh.” Trong GĐPT, chỉ có đạo hạnh mới tạo nên giá trị.
Chúng ta có thể đặt câu hỏi vì sao tu sĩ được vái lạy? Người ta vái lạy tu sĩ không phải vì họ có bằng cấp, mà vì: họ buông bỏ vật chất, họ cắt ái ly thân, họ sống đời phạm hạnh, họ tu tập để chuyển hóa chính mình, họ giữ giới, giữ đạo, giữ tâm. Đó là phẩm hạnh, không phải học vị.
Đức Phật từng cảnh tỉnh: “Dù nói nhiều kinh điển, nếu không hành trì, cũng như người chăn bò đếm bò cho người khác.”
Tri thức đời: Không làm tăng phẩm hạnh đạo, không làm tăng trí tuệ giải thoát, không làm tăng giá trị tu học. Tâm lý học: Bản ngã tri thức dẫn đến sự thử thách lớn nhất của người có học vị
Tâm lý học xã hội chỉ ra rằng: Người có học vị cao thường được xã hội khen ngợi cũng thường dẫn đến dễ hình thành bản ngã tri thức. Khi bước vào môi trường bình đẳng như GĐPT thì bản ngã ấy dễ bị “chạm”. Từ đó sinh ra nhu cầu chứng tỏ, phô diễn, hoặc không chấp nhận sự hướng dẫn của người ít học hơn. Đây là thử thách lớn của những người có học vấn cao, nghề nghiệp lớn, vị trí xã hội cao. Nhưng GĐPT không vận hành bằng tri thức đời. GĐPT vận hành bằng đạo tình – truyền thừa – khiêm cung – vô ngã hay là thiện trí thức .
Một người có học vị cao nhưng thiếu khiêm cung sẽ khó hòa nhập. Một người ít học nhưng có đạo hạnh sẽ được kính trọng.
Xã hội học: Tổ chức nào mang đời vào đạo sẽ phân hóa và tan rã. Các nghiên cứu xã hội học về tổ chức tôn giáo cho thấy: Khi thành viên mang “đẳng cấp xã hội” vào tổ chức dẫn đến tổ chức mất tính bình đẳng. Khi mang “bản ngã tri thức” vào sinh hoạt dẫn đến tổ chức mất hòa hợp. Khi mang “chức vụ đời” vào đạo thì tổ chức mất tinh thần tu học. Đó là nguyên nhân khiến nhiều tổ chức tôn giáo bị phân hóa.
GĐPT phải tránh điều này bằng cách giữ vững tinh thần: “Tập thể lãnh đạo – cá nhân phụ trách.” Chúng ta nên giữ chuẩn mực – dẫn đường – truyền thừa
Tri thức đời – nền tảng của tiến bộ nhân loại
Loài người tiến bộ nhờ tri thức. Nhờ tri thức mà chúng ta có: Y khoa hiện đại giúp kéo dài tuổi thọ, kỹ thuật giúp đời sống tiện nghi, khoa học giúp con người an toàn hơn, công nghệ giúp xã hội vận hành hiệu quả và đưa con người gần nhau hơn (world of flat của Freidman), luật pháp giúp bảo vệ công bằng, giáo dục giúp nâng cao dân trí, kinh tế giúp đời sống vật chất ổn định.
Không có tri thức đời, nhân loại sẽ dậm chân tại chỗ, sống trong bóng tối của nghèo đói, bệnh tật, bất an và lạc hậu. Tri thức đời là nền tảng của sự tiến bộ.
Nhưng tri thức đời không đủ để làm con người hạnh phúc
Tri thức đời giúp con người sống tốt hơn, nhưng không giúp con người sống đúng hơn.
Nếu chỉ có tri thức mà thiếu đạo đức, con người sẽ: Bất an trong tâm, bất thiện trong hành động, bất ổn trong xã hội.
Lịch sử nhân loại chứng minh điều này: Tri thức tạo ra vũ khí, nhưng thiếu đạo đức tạo ra chiến tranh – Tri thức tạo ra quyền lực, nhưng thiếu đạo đức tạo ra độc tài – Tri thức tạo ra giàu có, nhưng thiếu đạo đức tạo ra tham nhũng – Tri thức tạo ra tiện nghi, nhưng thiếu đạo đức tạo ra ích kỷ – Tri thức tạo ra công nghệ, nhưng thiếu đạo đức tạo ra sự cô lập và vô cảm.
Đức Phật đã thấy rõ điều này từ hơn 2.500 năm trước: “Tri kiến mà không có giới – định– tuệ thì chỉ là gánh nặng của bản ngã.”
Tri thức đời và đạo đức Phật giáo – hai dòng chảy tương tức (interbeing)
Tri thức đời là trí tuệ thế gian. Đạo đức Phật giáo là trí tuệ giải thoát.
Hai yếu tố này không đối lập, mà tương tức(interbeing). Chúng hỗ tương (intertwine) như hai mặt của một đồng tiền. Một xã hội chỉ có tri thức mà thiếu đạo đức sẽ trở thành xã hội: Mạnh được yếu thua, trí thức kiêu mạn, quyền lực lấn át lương tâm, vật chất lấn át nhân phẩm, tiện nghi lấn át tình người.
Ngược lại, một xã hội chỉ có đạo đức mà thiếu tri thức sẽ: Nghèo nàn, lạc hậu, không đủ phương tiện để bảo vệ con người, không đủ khả năng để phát triển.
Đức Phật dạy: “Trí tuệ và từ bi như hai cánh của một con chim. Thiếu một cánh, chim không thể bay.” Người Huynh Trưởng GĐPT cần cả hai.
GĐPT – nơi hai dòng chảy tri thức và đạo đức hòa vào nhau
Nếu người Huynh Trưởng nhận chân được điều này, GĐPT sẽ trở thành một môi trường: Có tri thức để phát triển, có đạo đức để an lạc, có phương tiện để hiện đại hóa, có lý tưởng để giữ bản chất, có trí tuệ để tổ chức, có từ bi để hòa hợp. Đó chính là tinh thần tương tức mà Thiền sư Nhất Hạnh gọi là interbeing: Không có tri thức đời, GĐPT không thể lớn mạnh. Không có đạo đức Phật giáo, GĐPT không thể trường tồn. Hai yếu tố ấy không thể thiếu trong GĐPT.
Gia Đình Phật Tử không chỉ hướng dẫn kỹ năng, mà còn hướng dẫn đạo phong. Không chỉ truyền kiến thức Phật pháp, mà truyền tinh thần áo lam. Không chỉ đào tạo người giỏi, mà đào tạo người khiêm cung – vô ngã – phụng sự.
Thành viên trong GĐPT phải: Giữ chuẩn mực đạo đức, giữ tinh thần truyền thừa, giữ sự bình đẳng trong tổ chức, giữ môi trường tu học không bị ô nhiễm bởi danh vọng đời.
Trại sinh Huyền Trang, Vạn Hạnh: Không học để chứng tỏ, mà học để chuyển hóa. Không học để phô diễn, mà học để dẫn đường. Không học để hơn người, mà học để thương người.
Tổng thể tri thức đời giúp chúng ta xây dựng một xã hội văn minh. Thiện tri thức hay đạo đức Phật giáo giúp chúng ta xây dựng một xã hội an lạc.
Khi người Huynh Trưởng biết dung hòa hai yếu tố ấy vào nhau, chúng ta sẽ có: Một tổ chức vững mạnh, một tập thể hòa hợp, một thế hệ đàn em được bảo vệ nhân phẩm, một xã hội phát triển mà không đánh mất đạo lý, một GĐPT vừa hiện đại vừa thấm nhuần tinh thần Phật giáo.
Đó là con đường đúng đắn nhất cho Ban Huấn Luyện. Đó là lý tưởng cao đẹp nhất cho trại sinh Vạn Hạnh. Đó là nền tảng bền vững nhất cho GĐPT Việt Nam trong thế kỷ mới.
