Iran vừa bị đưa trở lại trước Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc sau quyết định của IAEA ngày 9/9/2026. Trong lúc tình hình căng thẳng với Hoa Kỳ và Israel chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, kho uranium được làm giàu ở mức cao của Tehran tiếp tục khiến quốc tế lo ngại về nguy cơ một cuộc khủng hoảng nguyên tử mới…
Ngày 9/9/2026, hồ sơ nguyên tử Iran một lần nữa trở thành tâm điểm chú ý trên trường quốc tế khi Hội đồng Thống đốc IAEA biểu quyết chuyển vấn đề Iran lên Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc, lần đầu tiên sau 20 năm. Với 23 phiếu thuận, 3 phiếu chống và 8 phiếu trắng, quyết định này làm gia tăng áp lực đối với Tehran trong lúc cuộc đối đầu quân sự với Hoa Kỳ và Israel vẫn đang diễn tiến hết sức căng thẳng.
Quyết định được thông qua tại Vienna, Áo, ngày 9/9/2026, sau khi Hội đồng Thống đốc gồm 35 quốc gia của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế, tức IAEA, biểu quyết về nghị quyết do Hoa Kỳ, Anh, Pháp và Đức đề nghị. Ba quốc gia bỏ phiếu chống là Nga, Trung Quốc và Niger; tám nước bỏ phiếu trắng, trong khi một nước không tham dự cuộc biểu quyết. Đây là lần đầu tiên kể từ năm 2006 hồ sơ nguyên tử Iran được IAEA chuyển lên Hội đồng Bảo an vì những vấn đề liên quan tới việc không tuân thủ các nghĩa vụ thanh sát và không phổ biến võ khí nguyên tử.
Cốt lõi của vụ việc nằm ở chỗ IAEA hiện không còn khả năng kiểm chứng đầy đủ tình trạng vật liệu nguyên tử và một số cơ sở của Iran. Tổng Giám đốc IAEA Rafael Grossi cho biết cơ quan này đã mất quyền tiếp cận những địa điểm quan trọng sau các cuộc không kích nhắm vào những cơ sở nguyên tử của Iran, trong khi Tehran chưa cung cấp đầy đủ những dữ kiện cần thiết để các thanh sát viên xác định tình trạng kho uranium cũng như những hoạt động liên hệ. IAEA đặc biệt quan tâm tới lượng uranium được làm giàu tới mức 60%, tức vẫn thấp hơn mức uranium dành cho việc chế tạo võ khí, nhưng chỉ còn cách ngưỡng khoảng 90% một khoảng cách kỹ thuật tương đối ngắn.
Theo những số liệu IAEA đã công bố trước đây, Iran từng có khoảng 440,9 kg uranium được làm giàu tới 60% tính tới tháng 6/2025. IAEA nhấn mạnh rằng số lượng uranium này không có nghĩa Iran đã có bom nguyên tử. Tuy nhiên, nếu toàn bộ số vật liệu này tiếp tục được làm giàu và chuyển sang mục tiêu quân sự, nó có thể tạo ra lượng vật liệu đủ cho nhiều võ khí nguyên tử. Associated Press từng dẫn lời Tổng Giám đốc Rafael Grossi cảnh cáo rằng về mặt lý thuyết, lượng dự trữ này có thể đủ cho khoảng 10 quả bom nếu Iran quyết định võ khí hóa chương trình nguyên tử của mình.
Điều khiến tình hình đặc biệt nhạy cảm là IAEA hiện không thể xác định một cách chính xác kho uranium nói trên đang ở đâu và trong tình trạng ra sao. Một phúc trình của IAEA cho biết cơ quan này đã mất tính liên tục trong việc theo dõi một số kho vật liệu nguyên tử của Iran. Việc không thể kiểm chứng tại chỗ khiến IAEA gặp khó khăn trong việc đưa ra một kết luận chắc chắn rằng toàn bộ vật liệu nguyên tử của Iran có đang được sử dụng đúng cho những mục tiêu hòa bình hay không.
Phía Iran bác bỏ những cáo buộc nói trên và cho rằng quyết định của IAEA mang động cơ chánh trị. Tehran lập luận rằng các cuộc không kích của Hoa Kỳ và Israel đã gây hư hại cho nhiều cơ sở nguyên tử, khiến điều kiện an ninh không còn cho phép các thanh sát viên hoạt động bình thường. Iran cũng phản đối việc các quốc gia Tây phương tìm cách đưa hồ sơ nguyên tử lên Hội đồng Bảo an trong lúc nước này đang phải đối phó với chiến tranh.
Trong cuộc khủng hoảng lần này, Iran còn nhận được sự ủng hộ đáng kể từ Nga và Trung Quốc. Hai quốc gia này cùng bỏ phiếu chống nghị quyết tại Hội đồng Thống đốc IAEA. Chính điều đó khiến triển vọng Hội đồng Bảo an nhanh chóng thông qua những biện pháp chế tài mới đối với Tehran trở nên phức tạp. Nga và Trung Quốc đều là hội viên thường trực Hội đồng Bảo an và có quyền phủ quyết. AP nhận định việc chuyển hồ sơ lên Hội đồng Bảo an có thể mở đường cho những biện pháp mạnh hơn, nhưng các biện pháp chế tài cụ thể sẽ khó được thông qua nếu Moscow và Bắc Kinh tiếp tục đứng ra bảo vệ Tehran.
Tuy nhiên, việc hồ sơ được chuyển lên Hội đồng Bảo an vẫn mang một ý nghĩa ngoại giao rất lớn. Đây không phải là một lệnh chế tài tức thời, cũng không có nghĩa Iran lập tức bị áp đặt thêm những biện pháp kinh tế mới. Nhưng nó đưa cuộc tranh chấp nguyên tử Iran từ phạm vi giám sát kỹ thuật của IAEA lên diễn đàn quyền lực cao nhất của Liên Hiệp Quốc. Điều đó đồng nghĩa áp lực ngoại giao đối với Tehran sẽ gia tăng mạnh, và bất cứ diễn biến mới nào liên quan tới uranium, các thanh sát viên hoặc những cơ sở nguyên tử của Iran đều có thể nhanh chóng trở thành một vấn đề quốc tế.
Đáng chú ý hơn, quyết định ngày 9/9 diễn ra trong lúc cuộc chiến giữa Iran và Hoa Kỳ vẫn tiếp diễn. Ngày 10/9, Tổng thống Donald Trump cảnh cáo Iran về những hoạt động tại khu vực Pickaxe Mountain gần cơ sở Natanz và nói Hoa Kỳ có thể tấn công nếu Tehran tiếp tục những hoạt động mà Washington cho là đáng ngờ. Reuters cho biết khu vực này gồm những hệ thống đường hầm kiên cố và đã được chánh phủ Trump xem là một mục tiêu có thể bị tấn công trong chiến dịch nhằm làm suy yếu khả năng nguyên tử của Iran.
Tình hình nguyên tử vì thế đang gắn chặt với chiến tranh và cuộc đối đầu rộng lớn hơn tại Trung Đông. Không chỉ các cơ sở nguyên tử bị nhắm tới, giao thông hàng hải quanh eo biển Hormuz cũng đang chịu sức ép nghiêm trọng. Reuters ngày 9/9 đưa tin Iran và Hoa Kỳ đã tiến hành những cuộc tấn công qua lại nhắm vào tàu bè trong khu vực, khiến hoạt động chuyên chở dầu bị ảnh hưởng và giá dầu Brent vượt mức 100 Mỹ kim một thùng.
Nhìn từ phương diện ngoại giao, quyết định của IAEA là một bước leo thang đáng kể nhưng chưa phải là điểm kết thúc. Các quốc gia Tây phương muốn buộc Iran tái lập sự hợp tác và cho phép các thanh sát viên trở lại để kiểm chứng tình trạng kho vật liệu nguyên tử. Tehran thì cho rằng chính những cuộc tấn công quân sự đã phá vỡ điều kiện cần thiết cho việc thanh sát, đồng thời cáo buộc các nước Tây phương sử dụng những cơ chế quốc tế để gia tăng áp lực đối với Iran.
Điểm nguy hiểm nhất nằm ở chỗ hai phía ngày càng thiếu lòng tin. Nếu Iran tiếp tục hạn chế việc thanh sát, trong khi Hoa Kỳ và Israel vẫn xem chương trình nguyên tử của Tehran là một mối đe dọa, nguy cơ đối đầu quân sự sẽ còn gia tăng. Trái lại, nếu Nga và Trung Quốc dùng quyền phủ quyết để ngăn chặn những biện pháp chế tài mới, Hội đồng Bảo an có thể lâm vào một thế bế tắc.
NGƯỜI QUAN SÁT/tổng hợp
