Hàng triệu người Afghanistan từng chạy trốn chiến tranh nay đang bị đẩy trở lại quê nhà, nơi Taliban vẫn còn nắm quyền. Với nhiều gia đình, “hồi hương” không phải là trở về một cuộc sống yên ổn, mà là bước vào một tương lai đầy bất trắc…
Năm năm sau ngày Taliban trở lại Kabul, một nghịch lý đau đớn đang diễn ra: những người từng rời bỏ Afghanistan để tìm kiếm an toàn nay lại bị các quốc gia láng giềng buộc phải trở về. Từ Pakistan, Iran cho tới những quốc gia khác, dòng người Afghanistan hồi hương ngày càng đông đảo, trong khi quê hương của họ vẫn phải đối mặt với nghèo đói, những hạn chế về nhân quyền và một chánh quyền Taliban chưa được cộng đồng quốc tế công nhận rộng rãi.
Theo số liệu cập nhựt của Văn phòng Cao ủy Liên Hiệp Quốc về người tị nạn ( UNHCR) và Tổ chức quốc tế vềDi cư ( IOM ) tính tới ngày 29/8/2026, khoảng 1,18 triệu người Afghanistan đã trở về nước trong năm nay. Trong số này, khoảng 694.600 người trở về từ Pakistan và 484.800 người từ Iran. Đáng chú ý, khoảng 470.060 trường hợp được ghi nhận là bị trục xuất, trong đó riêng Iran chiếm khoảng 404.400 người. Những con số này cho thấy cuộc khủng hoảng người Afghanistan không còn đơn thuần là câu chuyện của năm 2021, thời điểm Taliban tiến vào Kabul, mà đã trở thành một cuộc khủng hoảng kéo dài qua nhiều năm.
Đằng sau những con số khô khan đó là hàng triệu cuộc đời bị đẩy qua đẩy lại giữa các đường biên giới. Nhiều người Afghanistan đã sống hàng chục năm tại Iran hoặc Pakistan; có người sanh ra và lớn lên ngay tại đó, nhưng vẫn không có được một tình trạng cư trú lâu dài. Khi chánh sách trục xuất được tăng cường, họ phải thu dọn những tài sản ít ỏi, đưa con cái trở về một đất nước mà nhiều người thậm chí chưa từng thực sự biết tới.
Đây là điều đặc biệt đáng lo ngại bởi Afghanistan dưới quyền Taliban vẫn là một trong những môi trường nhân đạo khó khăn nhứt trên thế giới. UNHCR cho biết hàng triệu người Afghanistan đang phải đối mặt với nghèo đói, thiếu thực phẩm, thiên tai và những hạn chế nghiêm trọng đối với các quyền căn bản của con người, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em gái.
Taliban giành quyền kiểm soát Afghanistan ngày 15/8/2021, sau khi lực lượng Hoa Kỳ và đồng minh rút quân. Hình ảnh hàng ngàn người chen chúc tại phi trường Kabul để tìm đường thoát khỏi đất nước vào thời điểm đó đã trở thành biểu tượng của một cuộc khủng hoảng tỵ nạn lớn. Năm năm sau, một bộ phận rất lớn những người từng chạy trốn lại đang ngồi trên những chuyến xe trở về.
Theo Human Rights Watch, trong năm 2025, Taliban tiếp tục tăng cường những hạn chế đối với phụ nữ và trẻ em gái, duy trì lịnh cấm giáo dục trung học và đại học đối với nữ giới, đồng thời áp đặt thêm những quy định hạn chế quyền tự do đi lại, tự do phát biểu và sự hiện diện của phụ nữ trong đời sống công cộng.
Đối với một gia đình Afghanistan trở về từ Iran hoặc Pakistan, vấn đề không chỉ là tìm một mái nhà để cư ngụ. Họ phải tìm việc làm, thực phẩm, trường học cho con cái và sự chăm sóc y tế trong một nền kinh tế đã gánh chịu hậu quả nặng nề của nhiều thập niên chiến tranh. Những người từng có công việc tương đối ổn định ở ngoại quốc có thể trở về trong tình trạng thất nghiệp. Những đứa trẻ từng đi học tại Iran hoặc Pakistan có nguy cơ phải đối diện với một hệ thống giáo dục hoàn toàn khác, trong khi các bé gái lại phải chịu những hạn chế đặc biệt nghiêm trọng.
Chính vì vậy, khái niệm “trở về” trong trường hợp Afghanistan cần được nhìn nhận hết sức thận trọng. Trở về quê hương không có nghĩa là trở về với một cuộc sống bình thường.
Liên Hiệp Quốc và các tổ chức nhân quyền đã nhiều lần cảnh báo về việc cưỡng bức đưa người Afghanistan trở lại trong lúc họ có thể phải đối mặt với nguy cơ bị đàn áp hoặc không có điều kiện sống an toàn. Cao ủy Nhân quyền Liên Hiệp Quốc từng cảnh báo rằng việc cưỡng bức trục xuất người Afghanistan về dưới sự cai trị của Taliban có thể vi phạm những nguyên tắc của luật nhân quyền và luật tỵ nạn quốc tế.
Tuy nhiên, Pakistan và Iran cũng đang phải đối mặt với những áp lực riêng. Hai quốc gia này đã tiếp nhận hàng triệu người Afghanistan trong nhiều thập niên, trong bối cảnh kinh tế khó khăn và áp lực an ninh ngày càng gia tăng. Islamabad đặc biệt lo ngại các hoạt động của lực lượng Tehrik-e-Taliban Pakistan, thường được gọi là TTP, hoạt động từ khu vực Afghanistan và có quan hệ với Taliban. Ngày 3/9/2026, quân đội Pakistan tuyên bố đã hạ sát 15 tay súng TTP tìm cách xâm nhập vào khu vực Bắc Waziristan từ Afghanistan, trong một cuộc đấu súng kéo dài khoảng 36 giờ. Pakistan tiếp tục cáo buộc chánh quyền Taliban không ngăn chặn được các cuộc tấn công xuyên biên giới, trong khi Kabul bác bỏ những cáo buộc có liên quan.
Điều đó cho thấy bài toán Afghanistan ngày càng trở nên phức tạp. Pakistan muốn giảm áp lực từ người tỵ nạn và vấn đề an ninh. Iran cũng muốn kiểm soát dòng người di cư. Trong khi đó, Afghanistan lại không có đủ khả năng kinh tế và xã hội để tiếp nhận một lượng người hồi hương khổng lồ.
Theo dữ liệu của UNHCR, riêng số người Afghanistan trở về trong năm 2026 đã lên tới khoảng 1,18 triệu người vào cuối tháng 8. Con số này chưa bao gồm toàn bộ những người có thể tiếp tục bị đẩy trở về trong những tháng cuối năm.
Một quốc gia vốn đã có hàng triệu người cần được trợ giúp nhân đạo nay lại phải tiếp nhận thêm hàng trăm ngàn, thậm chí hàng triệu người hồi hương. Nếu không có đủ công ăn việc làm, nhà ở, lương thực, trường học và các dịch vụ y tế, dòng người trở về có thể làm cho cuộc khủng hoảng vốn đã tồn tại thêm trầm trọng.
Trong khi đó, cộng đồng quốc tế đang đứng trước một bài toán hết sức khó khăn: làm thế nào vừa gây áp lực lên Taliban về vấn đề nhân quyền, vừa không bỏ mặc người dân Afghanistan? Nếu viện trợ bị cắt giảm quá mạnh, những người gánh chịu hậu quả trước tiên không phải là các lãnh tụ Taliban mà chính là dân thường. Nhưng nếu vội vàng bình thường hóa quan hệ mà không đặt điều kiện về quyền con người, đặc biệt là quyền của phụ nữ và trẻ em gái, thế giới có nguy cơ gửi đi một thông điệp nguy hiểm.
Afghanistan vì thế trở thành một trong những phép thử lớn đối với chánh sách tỵ nạn quốc tế. Những người chạy trốn chiến tranh không thể bị xem đơn giản như một gánh nặng kinh tế rồi bị đưa trả về bất cứ lúc nào. Quyền được tìm kiếm sự bảo vệ quốc tế tồn tại chính vì có những hoàn cảnh trong đó một người không thể sống an toàn khi trở về quê hương.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
