Giữa lúc khủng hoảng kinh tế ngày càng trầm trọng và làn sóng di dân vẫn chưa có dấu hiệu chấm dứt, Chủ tịch Cuba Miguel Díaz-Canel bất ngờ thúc đẩy một loạt cải tổ theo hướng mở rộng vai trò của khu vực kinh tế tư nhân. Nhưng sau nhiều thập niên trì hoãn, trong bối cảnh căng thẳng với Hoa Kỳ tiếp tục gia tăng, câu hỏi mà nhiều người đặt ra là liệu Cuba còn đủ thời gian để tự cứu mình hay không…
Tháng 6 năm 2026, khi nền kinh tế Cuba vẫn đang chật vật trong cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất kể từ thời kỳ đặc biệt sau khi Liên Xô tan rã, Chủ tịch Cuba Miguel Díaz-Canel đã đưa ra một thông điệp mang tính bước ngoặt. Sau nhiều năm kiên trì với mô hình kinh tế kế hoạch tập trung, La Habana bắt đầu đẩy mạnh một loạt cải tổ mới với hy vọng ngăn chặn đà suy thoái kéo dài và cứu vãn nền kinh tế đang phải đối mặt với những áp lực chưa từng có.
Theo hãng thông tấn DPA của Đức, giới lãnh đạo Cuba đang hướng tới mô hình mà họ gọi là “cập nhật chủ nghĩa xã hội”, với nhiều điểm tương đồng với mô hình kinh tế thị trường có sự điều tiết của nhà nước mà Trung Quốc và Việt Nam đã theo đuổi trong nhiều thập niên qua.
Ngày 5 tháng 6 năm 2026, trong bài phát biểu trước Quốc hội Cuba, Chủ tịch Miguel Díaz-Canel thừa nhận đất nước đang trải qua “một trong những giai đoạn khó khăn nhất trong lịch sử cách mạng”. Ông khẳng định cần tạo thêm không gian cho khu vực kinh tế tư nhân, nâng cao hiệu quả quản trị và đẩy mạnh sản xuất trong nước nhằm giảm bớt sự lệ thuộc vào hàng nhập cảng.
Theo DPA và Reuters, những biện pháp cải tổ mới bao gồm việc mở rộng hoạt động của các doanh nghiệp tư nhân vừa và nhỏ, khuyến khích đầu tư ngoại quốc, cải thiện môi trường kinh doanh, tái tổ chức các doanh nghiệp quốc doanh và tạo điều kiện cho các lãnh vực dịch vụ, du lịch cùng sản xuất hàng tiêu dùng phát triển mạnh hơn.
Nhà cầm quyền Cuba cũng tiếp tục cho phép hàng ngàn doanh nghiệp tư nhân hoạt động. Tính đến đầu năm 2026, hơn 11.000 doanh nghiệp vừa và nhỏ đã được cấp phép kể từ khi La Habana bắt đầu nới lỏng các biện pháp kiểm soát vào năm 2021. Đây được xem là một thay đổi đáng kể đối với một quốc gia từng xem khu vực kinh tế tư nhân là biểu tượng của chủ nghĩa tư bản.
Tuy nhiên, những cải tổ này được đưa ra trong lúc nền kinh tế Cuba đang lâm vào tình trạng hết sức khó khăn. Theo số liệu của Văn phòng Thống kê Quốc gia Cuba và Quỹ Tiền tệ Quốc tế, tổng sản lượng quốc gia của Cuba vẫn chưa phục hồi về mức trước đại dịch COVID-19. Trong giai đoạn từ năm 2020 đến năm 2025, nền kinh tế nước này liên tục tăng trưởng thấp hoặc suy giảm. Tình trạng thiếu điện nghiêm trọng khiến nhiều địa phương phải cắt điện kéo dài. Lạm phát tăng cao, trong khi thực phẩm, nhiên liệu và thuốc men tiếp tục khan hiếm trên diện rộng.
Reuters cho biết hơn một triệu người Cuba đã rời khỏi quê hương trong những năm gần đây, tương đương gần 10% dân số. Đây được xem là làn sóng di dân lớn nhất kể từ cuộc cách mạng năm 1959.
Trong khi đó, ngành du lịch, vốn là một nguồn thu ngoại tệ quan trọng, vẫn chưa thể phục hồi hoàn toàn. Theo số liệu chính thức, số du khách quốc tế đến Cuba trong năm 2025 chỉ đạt khoảng 2,2 triệu lượt, thấp hơn khá nhiều so với mức hơn 4 triệu lượt trước đại dịch.
Tình trạng thiếu hụt ngoại tệ đã khiến chính quyền phải chật vật trong việc nhập cảng lương thực và nhiên liệu. Trong nhiều tháng liên tiếp, người dân Cuba phải xếp hàng dài để mua những nhu yếu phẩm căn bản.
Giữa lúc đó, quan hệ với Hoa Kỳ vẫn tiếp tục căng thẳng. Suốt nhiều thập niên qua, Cuba vẫn duy trì quan điểm xem Washington là đối thủ chiến lược và thường xuyên lên án chính sách cấm vận kéo dài hơn 60 năm của Hoa Kỳ. Nhà cầm quyền Cuba cho rằng các biện pháp trừng phạt của Washington là nguyên nhân chủ yếu khiến nền kinh tế rơi vào khủng hoảng.
Ngược lại, phía Hoa Kỳ nhiều lần chỉ trích tình trạng nhân quyền và cơ chế quản lý kinh tế tại Cuba. Trong nhiệm kỳ trước, Tổng thống Donald Trump đã áp dụng hàng loạt biện pháp siết chặt đối với Cuba, đảo ngược nhiều chính sách hòa dịu mà những người tiền nhiệm như Barack Obama, Biden từng thúc đẩy.
Theo Reuters và AP, các viên chức Cuba nhiều lần tuyên bố sẽ không từ bỏ hệ thống chính trị hiện tại và sẽ không khuất phục trước những áp lực từ bên ngoài. Chủ tịch Miguel Díaz-Canel khẳng định đất nước sẽ tiếp tục xây dựng chủ nghĩa xã hội theo con đường riêng của mình. Nhưng chính điều đó lại đặt ra câu hỏi lớn nhất đối với tương lai của hòn đảo Caribe này.
Liệu những cải tổ được đưa ra vào năm 2026 có còn kịp hay không? Nhiều nhà kinh tế cho rằng Cuba đang lặp lại con đường mà Trung Quốc bắt đầu từ cuối thập niên 1970 dưới thời Đặng Tiểu Bình và Việt Nam khởi sự từ công cuộc Đổi Mới năm 1986. Tuy nhiên, điểm khác biệt lớn nhất nằm ở yếu tố thời gian.
Khi Trung Quốc và Việt Nam tiến hành cải tổ, cả hai đều sở hữu lực lượng lao động dồi dào, dân số trẻ và một môi trường quốc tế thuận lợi hơn rất nhiều so với Cuba ngày nay.
Sau nhiều năm trì hoãn, Cuba bước vào giai đoạn cải tổ trong bối cảnh dân số già hóa nhanh chóng, hàng triệu người trẻ rời bỏ quê hương và nền kinh tế đã kiệt quệ sau hàng loạt cú sốc liên tiếp.
Một số chuyên gia được Reuters dẫn lời nhận định rằng những cải tổ hiện nay là cần thiết nhưng vẫn chưa đủ sâu rộng. Việc cho phép khu vực tư nhân phát triển trong khi vẫn duy trì sự kiểm soát chặt chẽ đối với nhiều lãnh vực then chốt có thể làm hạn chế hiệu quả của tiến trình chuyển đổi. Câu hỏi ngày càng trở nên cấp bách hơn khi thời gian không còn đứng về phía La Habana.
Trong lịch sử, nhiều quốc gia cộng sản đã phải lựa chọn giữa việc cải tổ mạnh mẽ để thích nghi hoặc chấp nhận đối mặt với những biến động khó lường. Đối với Cuba, cuộc chiến lớn nhất hiện nay không phải là với Washington, cũng không hẳn là với các biện pháp cấm vận.
Đó là cuộc chạy đua với chính thời gian. Bởi trong khi những cuộc tranh cãi về ý thức hệ vẫn chưa có hồi kết, người dân Cuba lại đang phải đối mặt với những vấn đề rất thực tế: điện thiếu, thực phẩm khan hiếm, thuốc men đắt đỏ và một tương lai mà ngày càng nhiều người trẻ chọn cách tìm kiếm ở bên ngoài biên giới đất nước.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp: DPA (Đức), Reuters, AP, AFP,…
