Chỉ hơn một năm sau cuộc cải tổ hành chánh quy mô lớn, Việt Nam lại tiếp tục bước vào một đợt thu gọn mới ở cấp cơ sở. Hàng chục ngàn thôn, xóm và tổ dân phố dự kiến sẽ được sáp nhập, làm dấy lên nhiều cuộc tranh luận về hiệu quả thực sự của việc cắt giảm guồng máy và những tác động đối với đời sống của người dân…
Chỉ hơn một năm sau khi hoàn tất việc sắp xếp lại các đơn vị hành chánh cấp tỉnh, cấp xã và chấm dứt hoạt động của cấp quận huyện từ giữa năm 2025, Việt Nam lại bước vào một đợt thu gọn mới ở cấp cơ sở. Lần này, đối tượng được đưa vào diện sắp xếp là các thôn, xóm và tổ dân phố trên khắp cả nước, với mục tiêu cắt giảm hàng chục ngàn đơn vị nhằm giảm bớt gánh nặng quản lý và thu gọn guồng máy hành chánh.
Khoảng thời gian cuối tháng 5 năm 2026, Thủ tướng CSVN Lê Minh Hưng ban hành Kết luận số 34 về việc tiếp tục sắp xếp tổ chức ở cấp cơ sở. Mấy ngày sau, Chỉ thị số 21 được ban hành, yêu cầu các địa phương hoàn tất việc sáp nhập các thôn và tổ dân phố trước ngày 30 tháng 6 năm 2026. Theo chỉ thị của người đứng đầu nội các, việc sắp xếp phải bảo đảm tính gọn nhẹ, nâng cao hiệu quả quản lý và phù hợp với thực tế sau khi ranh giới hành chánh đã thay đổi đáng kể kể từ năm 2025.
Theo giải thích của chính phủ, sau khi cấp quận huyện bị bãi bỏ và nhiều xã được hợp nhất, quy mô dân cư của từng đơn vị hành chánh cấp xã tăng lên đáng kể, kéo theo số lượng thôn, xóm và tổ dân phố cũng gia tăng, khiến guồng máy cơ sở trở nên cồng kềnh và phát sinh thêm nhiều đầu mối điều hành.
Hưởng ứng chủ trương này, hàng loạt địa phương đã xây dựng kế hoạch cắt giảm mạnh số lượng thôn và tổ dân phố. Hà Nội dự kiến giảm từ 5.467 đơn vị xuống còn 2.755 đơn vị, tương đương gần một nửa. Tại Thanh Hóa, số lượng thôn và tổ dân phố dự kiến giảm từ 4.126 xuống còn 1.708 đơn vị. Nghệ An đặt mục tiêu giảm từ 3.797 xuống còn 2.026 đơn vị. Tỉnh Lâm Đồng dự tính cắt giảm ít nhất một nửa số đơn vị hiện hữu. Trong khi đó, Thái Nguyên dự kiến giảm hơn 1.700 đơn vị, tương đương khoảng 55%, còn Quảng Ngãi sẽ sáp nhập 1.095 đơn vị để hình thành 549 thôn và tổ dân phố mới.
Song song với việc sắp xếp địa bàn, một vấn đề nhạy cảm khác cũng được đặt ra, đó là việc giải quyết đối với đội ngũ nhân viên bán chuyên trách tại cơ sở. Hàng chục ngàn người hiện đang đảm nhiệm các vị trí trưởng thôn, tổ trưởng dân phố, công an viên, bí thư chi bộ hoặc những chức vụ bán chuyên trách khác sẽ chịu ảnh hưởng trực tiếp từ quá trình tinh giản này. Các địa phương đang phải tính toán phương án giải quyết chế độ cho những người nghỉ việc nhằm hạn chế những xáo trộn trong đời sống xã hội.
Trên lý thuyết, việc giảm số lượng thôn và tổ dân phố có thể giúp thu gọn guồng máy, tiết kiệm ngân sách và giảm bớt các tầng nấc trung gian. Tuy nhiên, câu hỏi mà nhiều người đặt ra là liệu người dân có thật sự được hưởng lợi hay không.
Bởi xét cho cùng, hiệu quả của một guồng máy hành chánh không hoàn toàn tùy thuộc vào số lượng đầu mối quản lý, mà nằm ở chất lượng phục vụ người dân. Một guồng máy nhỏ hơn chưa chắc đã đồng nghĩa với một guồng máy hữu hiệu hơn.
Nếu sau khi sáp nhập, khoảng cách địa lý giữa người dân với trưởng thôn hoặc tổ trưởng dân phố ngày càng xa hơn, quy mô dân cư của mỗi đơn vị ngày càng lớn hơn, khối lượng công việc tăng lên nhưng nhân sự lại giảm xuống thì nguy cơ quá tải là điều khó tránh khỏi. Khi đó, thay vì được phục vụ thuận tiện hơn, người dân có thể phải đối mặt với tình trạng giải quyết công việc chậm chạp hơn và mối liên kết cộng đồng truyền thống cũng dần dần bị suy giảm.
Một thực tế khác cũng cần được nhìn nhận, đây không phải lần đầu tiên Việt Nam tiến hành các cuộc cải tổ quy mô lớn. Trong nhiều năm qua, những chiến dịch tinh giản nhân sự, sáp nhập các đơn vị hành chánh hay cải tổ tổ chức đã được tiến hành liên tục. Tuy nhiên, dư luận vẫn đặt câu hỏi liệu guồng máy hành chánh đã thực sự hoạt động hữu hiệu hơn hay chưa, hay chỉ đơn giản là thay đổi tên gọi và cơ cấu tổ chức.
Không ít ý kiến cho rằng việc cắt giảm số lượng thôn và tổ dân phố chỉ mang lại ý nghĩa thực sự khi đi kèm với những cải tổ mạnh mẽ về cơ chế điều hành, việc ứng dụng kỹ thuật số, nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ và minh bạch hóa trách nhiệm công vụ. Nếu chỉ dừng lại ở việc ghép các đơn vị nhỏ thành những đơn vị lớn hơn, trong khi cách vận hành cũ vẫn được giữ nguyên, thì sự thay đổi ấy rất có thể chỉ tồn tại trên giấy tờ.
Xét từ kinh nghiệm của nhiều quốc gia, việc thu gọn guồng máy là một xu hướng tất yếu nhằm tiết kiệm chi phí và nâng cao hiệu quả quản trị. Tuy nhiên, mục tiêu sau cùng không phải là cắt giảm được bao nhiêu thôn hay loại bỏ được bao nhiêu chức vụ, mà là người dân có được phục vụ tốt hơn hay không.
Bởi đối với người dân, điều quan trọng không phải là tên gọi của đơn vị hành chánh đã thay đổi ra sao, mà là thủ tục có nhanh hơn hay không, đời sống có thuận tiện hơn hay không và tiền thuế của dân có được sử dụng hữu hiệu hơn hay không. Đó mới là thước đo đích thực cho mọi cuộc cải tổ guồng máy.
NGƯỜI QUAN SÁT
