Trung Quốc điều hải cảnh tuần tra, Nhật Bản công khai chỉ trích Bắc Kinh tại Đối thoại Shangri-La, còn Philippines tiếp tục tăng cường hợp tác an ninh với các đối tác trong khu vực, một câu hỏi đang được đặt ra: liệu châu Á – Thái Bình Dương có đang bước vào giai đoạn căng thẳng mới?…
Ngày 1/6/2026, một loạt diễn biến dồn dập tại Tây Thái Bình Dương đã khiến giới quan sát quốc tế đặc biệt chú ý. Từ vùng biển phía đông Đài Loan cho tới diễn đàn an ninh Đối thoại Shangri-La tại Singapore, các bên liên quan liên tục đưa ra những tuyên bố cứng rắn, phản ánh cuộc cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt giữa Trung Quốc với Nhật Bản, Philippines và Đài Loan. Dù chưa xuất hiện va chạm quân sự trực tiếp, nhưng những động thái mới nhất cho thấy bầu không khí an ninh trong khu vực đang nóng lên từng ngày.
Theo tuyên bố của Lực lượng Hải cảnh Trung Quốc công bố ngày 1/6, một hải đội đã tiến hành các cuộc tuần tra mà Bắc Kinh gọi là hoạt động “thực thi pháp luật” tại vùng biển phía đông Đài Loan. Phía Trung Quốc khẳng định đây là phản ứng đối với việc Nhật Bản và Philippines thông báo sẽ khởi động các cuộc đàm phán chính thức nhằm phân định ranh giới vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) và thềm lục địa giữa hai nước theo luật pháp quốc tế.
Điều khiến Bắc Kinh đặc biệt phản đối là khu vực đàm phán được cho là có liên quan đến vùng biển phía đông Đài Loan, nơi Trung Quốc tuyên bố có chủ quyền dựa trên quan điểm Đài Loan là một phần lãnh thổ của mình. Trong tuyên bố chính thức, Hải cảnh Trung Quốc yêu cầu Tokyo và Manila “ngay lập tức chấm dứt các hành động xâm phạm quyền và lợi ích chủ quyền của Trung Quốc”.
Chỉ hai ngày trước đó, ngày 29/5, Bộ Ngoại giao Trung Quốc đã công khai chỉ trích kế hoạch đàm phán giữa Nhật Bản và Philippines, cho rằng mọi cuộc thương lượng liên quan đến khu vực mà Bắc Kinh tuyên bố chủ quyền đều “bất hợp pháp, vô hiệu và không có giá trị”. Đây là một trong những phản ứng mạnh nhất của Trung Quốc kể từ khi Manila và Tokyo tăng cường hợp tác chiến lược trong năm qua.
Tối 31/5, Bộ Ngoại giao Đài Loan lập tức bác bỏ lập trường của Bắc Kinh. Cơ quan này tuyên bố Trung Quốc “không có quyền can thiệp vào chủ quyền lãnh thổ cũng như các quyền chủ quyền của Đài Loan đối với các vùng biển liên quan”. Phản ứng của Đài Bắc cho thấy bất kỳ động thái nào của Trung Quốc tại khu vực phía đông hòn đảo đều có nguy cơ làm gia tăng căng thẳng xuyên eo biển.
Trong khi đó, cùng ngày 31/5, quân đội và lực lượng hải cảnh Trung Quốc cũng thông báo tiến hành các cuộc tuần tra tại khu vực bãi cạn Scarborough trên Biển Đông. Đây là một trong những điểm nóng tranh chấp giữa Trung Quốc và Philippines suốt hơn một thập niên qua. Việc Bắc Kinh đồng thời triển khai hoạt động tại cả vùng biển gần Đài Loan lẫn Scarborough khiến nhiều chuyên gia an ninh cho rằng Trung Quốc đang muốn gửi đi một thông điệp chiến lược rộng lớn hơn thay vì chỉ phản ứng trước một sự kiện riêng lẻ.
Theo số liệu từ Bộ Quốc phòng Nhật Bản và các tổ chức nghiên cứu quốc tế, Trung Quốc hiện sở hữu lực lượng hải quân lớn nhất thế giới xét về số lượng tàu chiến với hơn 370 tàu mặt nước và tàu ngầm đang hoạt động. Bắc Kinh cũng liên tục mở rộng năng lực tên lửa chống hạm, tên lửa đạn đạo và lực lượng không quân tầm xa. Chính sự phát triển nhanh chóng này đã trở thành chủ đề tranh luận nóng bỏng tại Đối thoại Shangri-La 2026 diễn ra ở Singapore.
Ngày 31/5, Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Shinjiro Koizumi đã có bài phát biểu gây chú ý khi trực tiếp phản bác những chỉ trích từ Trung Quốc về cái gọi là “chủ nghĩa quân phiệt mới” của Nhật Bản. Ông Koizumi đặt câu hỏi trước hội nghị: “Có một quốc gia sở hữu kho vũ khí hạt nhân và máy bay ném bom chiến lược khổng lồ. Nhật Bản không có bất kỳ loại vũ khí nào như vậy. Vậy tại sao Nhật Bản lại bị gọi là chủ nghĩa quân phiệt mới?”
Phát biểu này được xem là một trong những lời chỉ trích công khai mạnh mẽ nhất từ Tokyo nhằm vào Bắc Kinh trong nhiều năm gần đây. Không dừng lại ở đó, ông Koizumi còn cáo buộc Trung Quốc tiếp tục tăng mạnh chi tiêu quốc phòng và mở rộng năng lực quân sự trên nhiều lĩnh vực mà không cung cấp mức độ minh bạch tương xứng cho cộng đồng quốc tế.
Tranh luận tại Shangri-La nhanh chóng trở nên căng thẳng khi một đại diện quân đội Trung Quốc chất vấn phía Nhật Bản về trách nhiệm lịch sử đối với các hành động trong Thế chiến II. Đây là chủ đề nhạy cảm đã tồn tại giữa hai nước suốt nhiều thập niên. Dù không trả lời trực tiếp câu hỏi, Bộ trưởng Koizumi tiếp tục nhấn mạnh rằng các hoạt động quân sự ngày càng mở rộng của Trung Quốc đang tạo ra “mối quan ngại nghiêm trọng” cho khu vực.
Bối cảnh của cuộc đối đầu ngoại giao này bắt nguồn từ những thay đổi đáng kể trong chính sách quốc phòng của Nhật Bản dưới thời Thủ tướng Sanae Takaichi, người lên nắm quyền từ tháng 10/2025. Chính phủ Nhật đã gia tăng ngân sách quốc phòng, thúc đẩy phát triển tên lửa chống hạm, máy bay không người lái và các hệ thống phòng thủ mới. Tokyo cũng nới lỏng một số quy định về xuất khẩu thiết bị quốc phòng nhằm củng cố ngành công nghiệp quân sự trong nước.
Một trong những vấn đề gây tranh cãi nhất là nỗ lực sửa đổi Điều 9 của Hiến pháp Nhật Bản. Điều khoản này từ lâu được xem là nền tảng của chính sách hòa bình hậu Thế chiến II khi quy định Nhật Bản từ bỏ chiến tranh như một công cụ giải quyết tranh chấp quốc tế. Những người ủng hộ cho rằng môi trường an ninh hiện nay đòi hỏi Nhật Bản phải có năng lực phòng vệ mạnh hơn. Trong khi đó, những người phản đối lo ngại việc thay đổi Điều 9 có thể làm suy yếu bản sắc hòa bình đã tồn tại suốt nhiều thập niên.
Nhìn rộng hơn, những diễn biến trong những ngày cuối tháng 5 và đầu tháng 6/2026 cho thấy khu vực Tây Thái Bình Dương đang bước vào giai đoạn cạnh tranh chiến lược quyết liệt hơn. Vấn đề không chỉ nằm ở một cuộc tuần tra của hải cảnh Trung Quốc hay một bài phát biểu của Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản. Đằng sau đó là cuộc đấu sức kéo dài giữa các cách tiếp cận khác nhau về an ninh, chủ quyền và trật tự khu vực.
Điều khiến giới quan sát lo ngại nhất là ngày càng có nhiều điểm nóng cùng xuất hiện trên một không gian địa lý tương đối hẹp: eo biển Đài Loan, Biển Đông, biển Hoa Đông và các tuyến hàng hải chiến lược của Tây Thái Bình Dương. Khi các bên đều khẳng định lợi ích cốt lõi của mình và đều cho rằng mình đang hành động đúng luật pháp quốc tế hoặc đúng quyền chủ quyền quốc gia, nguy cơ va chạm ngoài ý muốn cũng gia tăng tương ứng.
Trong một môi trường đầy căng thẳng, chỉ cần một sự cố nhỏ trên biển hoặc trên không cũng có thể tạo ra những hệ lụy vượt xa phạm vi của một tranh chấp thông thường, kéo theo những tác động đối với toàn bộ cấu trúc an ninh châu Á – Thái Bình Dương.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp: Reuters, Kyodo News, The Japan Times,…
