Giữa lúc lửa chiến Trung Đông bùng lên dữ dội, dự án phi trường Long Thành lại bất ngờ báo cáo tăng thêm hàng trăm tỷ đồng chi phí. Nhưng thay vì chỉ dừng ở câu chuyện giá vật liệu leo thang, dư luận bắt đầu đặt nghi vấn: đây thật sự là tác động khách quan từ chiến sự quốc tế, hay lại thêm một màn giải thích quen thuộc cho những công trình ngàn tỷ kéo dài triền miên và liên tục đội vốn?…
Những ngày giữa tháng 5 năm 2026, dư luận trong nước lại dậy sóng quanh siêu dự án phi trường Long Thành sau khi Tổng Công ty Cảng Hàng Không Việt Nam (ACV) công bố báo cáo cho biết 6 gói thầu tại công trình này đã phát sinh thêm khoảng 546 tỷ đồng vì ảnh hưởng từ xung đột Iran cùng tình hình bất ổn ở Trung Đông. Theo giải thích được đưa ra, giá năng lượng tăng mạnh đã kéo theo giá bê tông nhựa tăng từ 50% tới 120%, trong khi chi phí nhân công cũng leo thang từ 6% đến 40%.
Thông tin này lập tức gây tranh cãi bởi dự án Cảng Hàng Không Quốc Tế Long Thành từ lâu đã nhiều lần điều chỉnh tiến độ, áp lực tài chính ngày càng phình lớn và luôn nằm trong nhóm công trình công cộng có quy mô đầu tư lớn nhất lịch sử Việt Nam.
Theo báo cáo của ACV gởi Bộ Giao Thông hôm 15 tháng 5, biến động địa chính trị tại Trung Đông đã khiến giá dầu thế giới tăng mạnh, kéo theo giá vật liệu xây dựng, đặc biệt là bê tông nhựa, tăng vọt. Đây được cho là nguyên nhân trực tiếp khiến nhiều gói thầu phát sinh chi phí vượt xa dự toán ban đầu.
Dự án phi trường Long Thành có tổng vốn đầu tư gần 16 tỷ Mỹ kim. Riêng giai đoạn đầu triển khai từ năm 2021 đã có tổng vốn khoảng 109.000 tỷ đồng, với công suất thiết kế 25 triệu hành khách và 1,2 triệu tấn hàng hóa mỗi năm. Tuy nhiên, sau nhiều lần điều chỉnh, thời điểm hoàn tất nay đã bị dời tới cuối năm 2026 thay vì những cột mốc từng được loan báo trước đây.
Tại công trường Long Thành, hàng ngàn công nhân vẫn làm việc ngày đêm. Nhưng phía sau hình ảnh máy móc hoạt động rầm rộ là một bài toán tài chính ngày càng nặng nề. Một kỹ sư tham gia dự án cho biết giá nhiên liệu tăng đã kéo theo gần như toàn bộ chi phí vận hành cùng tăng theo, từ vận chuyển vật liệu, máy móc cho tới ăn ở của công nhân.
Tuy nhiên, điều khiến nhiều người bắt đầu nghi ngại là cứ mỗi lần dự án phát sinh chi phí hoặc tiếp tục trễ tiến độ, nguyên nhân lại thường được giải thích bằng các yếu tố bên ngoài. Trước đây là đại dịch COVID-19, rồi tới giá nguyên vật liệu toàn cầu tăng cao, và bây giờ lại thêm chiến sự Iran.
Trên mạng xã hội, không ít ý kiến châm biếm rằng “Iran ở tận Trung Đông mà dường như có ảnh hưởng đặc biệt tới mọi công trình ngàn tỷ tại Việt Nam”. Một số người còn mỉa mai rằng hầu như bất kỳ biến động quốc tế nào cũng có thể trở thành “tấm bình phong giải trình” cho những dự án đội vốn trong nước.
Trên thực tế, giới chuyên gia hạ tầng nhìn nhận chiến sự toàn cầu đúng là có tác động trực tiếp tới giá năng lượng và vật liệu xây dựng. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ các dự án quy mô lớn lẽ ra phải luôn có phương án dự phòng cho các biến động thị trường. Với một công trình được chuẩn bị nhiều năm và tiêu tốn hàng trăm ngàn tỷ đồng, việc chỉ sau vài đợt biến động giá mà phát sinh thêm hàng trăm tỷ đồng đã đặt ra câu hỏi lớn về năng lực dự báo cũng như khả năng quản trị rủi ro.
Tiến sĩ Nguyễn Hữu Thành, chuyên gia kinh tế xây dựng tại Sài Gòn, nhận định rằng mọi dự án hạ tầng lớn trên thế giới đều phải tính tới nguy cơ chiến tranh, khủng hoảng dầu mỏ hoặc lạm phát nguyên liệu. Ông nói: “Nếu cứ mỗi lần giá vật liệu tăng là dự án lại đội vốn lớn thì cần xem lại cấu trúc dự toán và cơ chế giám sát.”
Điều đáng chú ý hơn nữa là trong khi chi phí xây dựng tiếp tục phình to, hệ thống giao thông kết nối với phi trường Long Thành vẫn còn là một dấu hỏi rất lớn. Các tuyến đường huyết mạch nối phi trường với Sài Gòn và các tỉnh miền Đông hiện chưa đồng bộ, nhiều hạng mục vẫn chậm giải tỏa mặt bằng hoặc chưa hoàn tất nguồn vốn đầu tư.
Một chuyên gia giao thông ví von: “Xây phi trường ngàn tỷ mà đường dẫn vào chưa xong thì chẳng khác nào dựng một trung tâm thương mại khổng lồ giữa đồng trống nhưng chưa có lối đi.”
Không ít người dân cũng bắt đầu lo ngại về kịch bản quen thuộc từng xảy ra ở nhiều đại công trình công cộng trước đây: ban đầu công bố một mức vốn, sau đó liên tục điều chỉnh vì “yếu tố khách quan”, rồi cuối cùng tổng chi phí thực tế vượt xa dự toán ban đầu.
Suốt nhiều năm qua, cụm từ “đội vốn” dường như đã trở thành câu chuyện quá quen thuộc với các dự án hạ tầng lớn tại Việt Nam, từ đường sắt đô thị cho tới xa lộ, bệnh viện hay nhà máy. Điều khiến dư luận bất mãn không chỉ nằm ở số tiền tăng thêm, mà còn ở cảm giác trách nhiệm lúc nào cũng rất mờ nhạt. Hiếm khi công chúng thấy một viên chức cụ thể đứng ra nhận trách nhiệm trực tiếp cho các sai lệch dự toán hoặc tình trạng chậm trễ kéo dài.
Bởi vậy, khi nghe lời giải thích rằng chiến sự Iran khiến phi trường Long Thành phát sinh thêm 546 tỷ đồng, nhiều người không khỏi đặt câu hỏi: đây hoàn toàn là hệ quả khách quan thật sự, hay cũng chỉ là thêm một cách “chia nhỏ trách nhiệm” vốn đã quá quen thuộc? Bởi nếu mọi biến động đều có thể đổ cho tình hình thế giới, thì ranh giới giữa giải trình và chạy tội đôi khi trở nên vô cùng mong manh.
Dẫu vậy, với quy mô và vai trò chiến lược của phi trường Long Thành, dư luận vẫn hy vọng dự án này sẽ không trở thành thêm một biểu tượng cho tình trạng chậm tiến độ và đội vốn kéo dài. Nhưng để làm được điều đó, có lẽ điều người dân cần không chỉ là những bản giải trình viện dẫn chiến sự toàn cầu, mà còn là sự minh bạch thật sự trong quản lý tài chính, trách nhiệm cá nhân và hiệu quả sử dụng đồng tiền thuế của dân.
NGƯỜI QUAN SÁT
