Bị bắt hơn 14 lần, lãnh án tổng cộng 31 năm lao tù cùng 154 roi, nhưng Narges Mohammadi vẫn không chịu im tiếng. Từ trại giam Evin khét tiếng của Iran, người phụ nữ đoạt giải Nobel Hòa Bình đã trở thành biểu tượng khiến dư luận quốc tế chấn động và cảm phục…
Trong một phòng giam lạnh buốt tại nhà tù Evin ở Tehran- Iran, nơi từ lâu bị nhiều tổ chức nhân quyền quốc tế xem là biểu tượng cho sự đàn áp chính trị tại Iran, bà Narges Mohammadi vẫn tiếp tục viết, tiếp tục chuyển thông điệp ra bên ngoài và nhất quyết không cúi đầu, dù đã trải qua hơn một thập niên tù tội, thẩm vấn và cô lập.
Ngày 6 tháng 10 năm 2023, Ủy ban Nobel Na Uy loan báo trao Giải Nobel Hòa Bình cho bà Mohammadi nhằm ghi nhận “cuộc tranh đấu chống áp bức phụ nữ tại Iran và cổ võ nhân quyền cho tất cả mọi người”. Nhưng điều làm cả thế giới bàng hoàng là người phụ nữ được trao giải thưởng hòa bình danh giá nhất hành tinh lại không thể tự mình bước lên lễ đài nhận giải.
Khi lễ trao giải diễn ra tại Oslo vào tháng 12 năm 2023, bà vẫn còn bị giam trong trại Evin. Hai người con sinh đôi của bà là Ali và Kiana đã thay mẹ nhận huy chương Nobel trong nước mắt.
Theo BBC, Reuters và Amnesty International, bà Narges Mohammadi đã bị bắt hơn 14 lần kể từ năm 1998, lãnh tổng cộng hơn 31 năm tù cùng 154 roi theo các bản án do nhà cầm quyền Iran tuyên phạt. Những cáo buộc dành cho bà thường xoay quanh các tội danh như “tuyên truyền chống quốc gia”, “đe dọa an ninh quốc gia” hay “liên kết với các tổ chức thù nghịch”. Nhưng đối với nhiều tổ chức nhân quyền quốc tế, “tội” lớn nhất của bà đơn giản chỉ là không chịu im lặng.
Sinh năm 1972 tại thành phố Zanjan, bà Mohammadi ban đầu là một kỹ sư vật lý trước khi bước vào con đường hoạt động xã hội. Trong những năm cuối thập niên 1990 và đầu thập niên 2000, bà nổi lên như một tiếng nói mạnh mẽ bảo vệ quyền phụ nữ, chống án tử hình và lên án việc đàn áp tù nhân chính trị tại Iran.
Đó cũng là lúc guồng máy an ninh Iran bắt đầu chú ý tới bà. Theo lời kể của chính Mohammadi trong nhiều bức thư bí mật gửi ra ngoài trại giam, lực lượng an ninh Iran nhiều lần gây áp lực buộc bà rời khỏi Tehran và chấm dứt hoạt động. Một điều tra viên từng đe dọa bà khi hai con còn rất nhỏ: “Đừng nghĩ bà sẽ được tha chỉ vì có con nhỏ. Chúng tôi sẽ đưa cả bà lẫn các con vào chung một phòng giam.” BBC cho biết lời đe dọa ấy đã trở thành ký ức ám ảnh kéo dài nhiều năm đối với gia đình bà.
Nhưng bà Mohammadi đã không bỏ đi. Và chính quyết định đó khiến cuộc đời bà biến thành chuỗi ngày liên tục giữa những khoảng tự do ngắn ngủi và những cánh cửa nhà lao khép chặt.
Nhà tù Evin, nơi Mohammadi bị giam giữ phần lớn thời gian, từ lâu đã bị xem là “biểu tượng bóng tối” của Iran hiện đại. Đây là nơi nhiều ký giả, luật sư, nhà hoạt động và những người bất đồng chính kiến bị tống giam sau các đợt biểu tình chống chế độ. Human Rights Watch và Amnesty International nhiều lần tố cáo nhà cầm quyền Iran sử dụng biệt giam kéo dài, ép cung và tra tấn tinh thần đối với tù nhân chính trị tại đây. Tehran luôn phủ nhận các cáo buộc ấy.
Nhưng điều khiến trường hợp Narges Mohammadi gây chấn động toàn cầu không chỉ nằm ở số năm lao tù hay những bản án roi vọt giữa thời hiện đại. Điều biến bà thành biểu tượng nằm ở chỗ bà chưa từng chịu cúi đầu.
Ngay cả sau khi được trao Nobel Hòa Bình, bà vẫn tiếp tục công khai lên án chế độ ngay từ bên trong song sắt. Trong nhiều thông điệp gửi ra ngoài, bà khẳng định phong trào phụ nữ Iran sẽ không dừng lại cho tới khi giành được quyền tự do lựa chọn y phục, quyền bình đẳng và quyền phản biện chính trị.
Đó là lý do nhà cầm quyền Iran xem Mohammadi như một mối nguy hiểm chính trị. Bởi trong những chế độ kiểm soát xã hội chặt chẽ, điều đáng sợ nhất không phải súng đạn hay biểu tình ngoài đường phố, mà chính là những con người vẫn tiếp tục cất tiếng nói dù biết chắc mình sẽ phải trả giá rất đắt.
Câu chuyện của Narges Mohammadi khiến nhiều người liên tưởng tới Lưu Hiểu Ba tại Trung Quốc, người đoạt Nobel Hòa Bình năm 2010 khi đang bị cầm tù và qua đời năm 2017 trong tình trạng bị giám sát nghiêm ngặt. Hay Aung San Suu Kyi của Miến Điện, người từng là biểu tượng dân chủ sau nhiều năm bị quản thúc. Xa hơn nữa là Nelson Mandela của Nam Phi, người đã trải qua 27 năm lao tù dưới chế độ apartheid trước khi trở thành tổng thống.
Điểm chung của họ là gì? Đó là các chế độ cầm quyền luôn tin rằng nhà tù có thể bóp nghẹt một tư tưởng. Nhưng lịch sử nhiều lần cho thấy điều ngược lại: càng đàn áp mạnh, biểu tượng phản kháng càng lan rộng hơn.
Tại Iran, cái chết của cô Mahsa Amini năm 2022 đã châm ngòi cho làn sóng biểu tình lớn nhất nhiều năm. Khẩu hiệu “Phụ nữ, Cuộc sống, Tự do” lan khắp các thành phố Iran và nhanh chóng trở thành biểu tượng quốc tế. Chính trong bối cảnh đó, tên tuổi Narges Mohammadi càng nổi bật như tiếng nói đại diện cho phong trào phản kháng của phụ nữ Iran.
Điều đáng chú ý là Tehran hiện đang đối mặt áp lực kép: bên ngoài là căng thẳng quân sự với Hoa Kỳ và phương Tây quanh hồ sơ nguyên tử, bên trong là sự bất mãn xã hội ngày càng lớn từ giới trẻ và phụ nữ.
Bởi vậy, mỗi tiếng nói như Narges Mohammadi đều bị xem là một hiểm họa chính trị. Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ: càng giam giữ bà lâu, nhà cầm quyền Iran càng khiến hình ảnh bà trở thành biểu tượng quốc tế mạnh hơn.
Một người phụ nữ bị nhốt trong phòng giam ở Tehran giờ đây lại có tiếng nói vang xa hơn rất nhiều nguyên thủ quốc gia. Đó chính là điều khiến câu chuyện Narges Mohammadi trở nên nghẹt thở: cuộc đối đầu giữa một cá nhân gần như không có quyền lực vật chất với cả một guồng máy an ninh quốc gia khổng lồ.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp: BBC, Reuters, Human Rights Watch,…
