Vụ việc liên quan đến bốn người bị truy tố tại Gia Lai trong sinh hoạt mang tên “Tin Lành Đê Ga” đang gây nhiều bàn tán, không chỉ trong phạm vi pháp lý mà còn mở ra những tranh luận nhạy cảm về quyền tự do tôn giáo và cách thức nhìn nhận các sinh hoạt tín ngưỡng tại khu vực Tây Nguyên…
Ngày 9 tháng 4 năm 2026, cơ quan hữu trách tại tỉnh Gia Lai cho biết đã hoàn tất hồ sơ điều tra và chuyển sang viện kiểm sát để chuẩn bị đưa ra xét xử bốn người gồm Rôh (63 tuổi), Thông (34 tuổi), Di tức Siu Di (85 tuổi) và Đinh Yum (63 tuổi), với cáo buộc liên quan đến hành vi bị xem là “phá rối chính sách đoàn kết”. Theo thông tin được công bố, vụ việc có liên quan đến nhóm sinh hoạt mang tên “Tin Lành Đê Ga” cùng một tổ chức tự xưng mang danh “Bahnar Đêga Kon Kông”.
Trong số này, hai người là Di và Đinh Yum được cho là đang sinh sống ở hải ngoại, vì vậy bị đưa vào diện xét xử vắng mặt. Theo phía điều tra, từ khoảng năm 2019, hai cá nhân này bị cho là có liên lạc với một số đầu mối trong nước nhằm phục hồi sinh hoạt của nhóm, với mục tiêu được mô tả là hướng đến việc thành lập một thực thể riêng tại vùng Tây Nguyên. Từ năm 2023 trở đi, hoạt động của nhóm được cho là gia tăng, với việc hình thành một số điểm sinh hoạt tại các địa phương thuộc huyện Ayun và Bờ Ngoong, thu hút hơn hai trăm người tham dự.
Phía hữu trách cũng cho rằng các tài liệu, danh sách người tham gia đã được thu thập và chuyển ra nước ngoài, đồng thời có sự hỗ trợ về tài chánh và vật dụng nhằm duy trì hoạt động của nhóm. Một vị đại diện cơ quan điều tra tại địa phương, ông Nguyễn Văn Đây, được dẫn lời cho rằng đây không phải là sinh hoạt tôn giáo thuần túy mà mang yếu tố chính trị được che đậy dưới hình thức tôn giáo.
Nhìn bề ngoài, vụ việc được mô tả như một biện pháp trấn áp an ninh thường thấy: phát hiện, ngăn chặn và xử lý. Tuy nhiên, khi nhìn sâu hơn, vấn đề không chỉ dừng lại ở khía cạnh pháp lý, mà còn chạm đến một lãnh vực tế nhị hơn nhiều, đó là ranh giới giữa an ninh quốc gia và quyền tự do tín ngưỡng của người dân Việt Nam.
Đáng lưu ý, phần đông những người bị liên hệ trong vụ việc là đồng bào sắc tộc Bahnar, sinh sống tại những vùng sâu vùng xa của Tây Nguyên, nơi điều kiện sinh hoạt còn nhiều khó khăn. Việc họ tham gia các nhóm sinh hoạt tôn giáo, dù chính thức hay chưa được thừa nhận, vốn không phải là chuyện hiếm. Trong bối cảnh ấy, nếu mọi sinh hoạt ngoài khuôn khổ cho phép đều bị quy vào diện vi phạm, thì rất dễ dẫn đến tình trạng thu hẹp không gian tín ngưỡng trong đời sống cộng đồng.
Một điểm gây tranh luận khác là cách định danh các nhóm sinh hoạt này. Khi đã bị gán nhãn là “tà đạo” hay “lợi dụng tôn giáo”, tiêu chuẩn phân định phần lớn nằm trong tay cơ quan quản lý, thay vì có một cơ chế độc lập để xem xét. Điều này khiến khái niệm “vi phạm chính sách đoàn kết” trở nên khá rộng, và trong một số trường hợp, có thể bao trùm lên cả những sinh hoạt tôn giáo mang tính tự phát của người dân.
Bên cạnh đó, việc đưa ra xét xử vắng mặt đối với những người đang cư ngụ tại hải ngoại cũng tạo nên nhiều ý kiến khác nhau. Xét về thủ tục nội địa, điều này có thể nằm trong khuôn khổ luật pháp hiện hành. Tuy nhiên, dưới góc nhìn quốc tế về quyền được xét xử công bằng, việc bị cáo không hiện diện để tự biện hộ luôn là một điểm gây tranh cãi về mức độ minh bạch của tiến trình pháp lý.
Ở một góc nhìn rộng hơn, nhiều ý kiến cho rằng cách tiếp cận thiên về biện pháp chế tài mạnh có thể dẫn đến hiệu ứng trái ngược. Khi niềm tin tôn giáo bị đặt trong trạng thái nghi ngờ thường trực, người dân có xu hướng dè dặt hơn trong sinh hoạt công khai, hoặc chuyển sang những hình thức sinh hoạt kín đáo, khó kiểm soát hơn. Khi đó, thay vì làm sáng tỏ vấn đề, tình hình lại có nguy cơ bị đẩy sâu hơn vào vùng khuất.
Vụ việc tại Gia Lai vì thế không chỉ đơn thuần là một hồ sơ hình sự riêng lẻ. Nó phản ánh một mô hình quản trị quen thuộc, trong đó những sinh hoạt tôn giáo không nằm trong hệ thống được thừa nhận rất dễ bị nhìn dưới lăng kính an ninh. Trong mô hình đó, quyền tự do tín ngưỡng – vốn được ghi nhận trên nguyên tắc – lại phụ thuộc nhiều vào cách diễn giải trong thực tế.
Sau cùng, điều được đặt ra không chỉ là đúng hay sai trong từng cáo buộc cụ thể, mà là cách nhà cầm quyền cộng sản Việt Nam tiếp cận tổng thể đối với sự khác biệt trong đời sống tín ngưỡng tại Việt Nam. Nếu mục tiêu là ổn định xã hội, thì ổn định dựa trên kiểm soát tuyệt đối khó có thể là giải pháp lâu dài. Còn nếu mục tiêu là bảo đảm quyền con người, thì mọi biện pháp xử lý đều cần được đặt trong khuôn khổ minh bạch, cân bằng và tôn trọng quyền tự do căn bản của mỗi cá nhân.
NGƯỜI QUAN SÁT
