Hàng chục triệu cử tri tại Việt Nam bước vào ngày bầu cử Quốc Hội khóa XVI do nhà cầm quyền CSVN tổ chức. Sự kiện chính trị này được tuyên truyền rộng rãi, nhưng đồng thời cũng đặt ra câu hỏi quen thuộc: lá phiếu của người dân có thực sự là một quyền tự do, hay đang bị biến thành một nghĩa vụ phải thực hiện bằng mọi giá…
Ngày 15/3/2026, cuộc bầu cử đại biểu Quốc Hội CSVN khóa XVI, nhiệm kỳ 2026–2031 được tổ chức trên toàn quốc. Theo thông báo từ Hội đồng Bầu cử do nhà cầm quyền Hà Nội thành lập, hàng chục triệu cử tri được kêu gọi tham gia bỏ phiếu để chọn khoảng 500 đại biểu cho cơ quan lập pháp của nhà nước.
Các phòng phiếu mở cửa từ 7 giờ sáng đến 7 giờ tối tại hầu hết các tỉnh, thành phố. Truyền thông nhà nước cho biết, tỉ lệ cử tri tham gia đạt mức rất cao, trên 99%.
Cuộc bầu cử lần này diễn ra trong bối cảnh bộ máy lãnh đạo của nhà nước cộng sản Việt Nam vừa trải qua nhiều thay đổi nhân sự trong những năm gần đây. Những nhân vật đang nắm giữ các vị trí cao nhất trong hệ thống quyền lực hiện nay gồm Tô Lâm, Phạm Minh Chính, Trần Thanh Mẫn và Lương Cường.
Quốc Hội nhiệm kỳ mới, sau khi được thành lập, dự kiến sẽ họp để quyết định nhiều vấn đề quan trọng, trong đó có việc sắp xếp lại các chức vụ lãnh đạo chủ chốt của nhà nước như chủ tịch nước, thủ tướng và chủ tịch Quốc Hội, cũng như phê chuẩn danh sách thành viên chính phủ.
Theo quy trình hiện hành, danh sách ứng viên đại biểu Quốc Hội được hình thành qua nhiều vòng hiệp thương do Mặt trận Tổ quốc Việt Nam chủ trì. Tổ chức này được xem là một cơ chế chính trị do Đảng Cộng sản kiểm soát, có vai trò sàng lọc và giới thiệu ứng viên trước khi danh sách cuối cùng được công bố cho cử tri tại từng đơn vị bầu cử.
Trong thời gian vận động bầu cử, các ứng viên gặp gỡ cử tri tại địa phương để trình bày chương trình hành động của mình. Tuy nhiên, nhiều nhà quan sát cho rằng, số lượng ứng viên ngoài hệ thống chính trị chính thức rất hạn chế, và phần lớn những người tự ứng cử thường không vượt qua được các vòng hiệp thương.
Trong ngày bầu cử, nhiều địa phương như Hà Nội, Sài Gòn, Đà Nẵng hay Cần Thơ trang trí các khu vực bỏ phiếu với cờ và khẩu hiệu chính trị. Nhà chức trách địa phương cùng các lực lượng chức năng được huy động để hỗ trợ tổ chức và hướng dẫn người dân tham gia bỏ phiếu.
Tuy nhiên, bên cạnh hình ảnh chính thức đó, vấn đề quyền lựa chọn của cử tri vẫn thường được nhắc đến trong các cuộc thảo luận về bầu cử tại Việt Nam.
Theo các nguyên tắc phổ biến trong luật quốc tế về quyền dân sự và chính trị, bầu cử trước hết là một quyền của công dân. Điều đó có nghĩa là người dân có quyền đi bỏ phiếu, nhưng cũng có quyền không tham gia nếu họ không muốn. Việc bỏ phiếu vì thế phải là một hành động tự nguyện thể hiện ý chí cá nhân, chứ không phải một nghĩa vụ bắt buộc.
Trong thực tế, một số phản ánh cho thấy tại vài địa phương, cán bộ khu phố hoặc đại diện chính quyền đến tận nhà vận động, thậm chí gây sức ép để người dân đi bỏ phiếu nhằm bảo đảm tỉ lệ cử tri tham gia ở mức cao. Những trường hợp như vậy đã làm dấy lên tranh luận về ranh giới giữa việc vận động cử tri và sự ép buộc mang tính hành chính.
Chiều cùng ngày, lực lượng an ninh tại Sài Gòn đã đến nơi cư trú của nhà hoạt động Bùi Thị Minh Hằng để yêu cầu bà thực hiện việc bỏ phiếu. Trước đó, bà Hằng cho biết sức khỏe của bà không được tốt để đến phòng phiếu. Vụ việc gây ra phản ứng mạnh trong dư luận vì cách hành xử của lực lượng chức năng.
Một số chuyên gia pháp lý cho rằng, nếu một công dân bị gây áp lực, bị nhắc nhở nhiều lần hoặc bị ghi tên vào danh sách theo dõi chỉ vì họ không muốn đi bầu, điều đó đi ngược lại tinh thần của quyền bầu cử. Bởi lẽ quyền chính trị, về bản chất, là quyền tự do lựa chọn.
Khi việc bỏ phiếu bị biến thành một chỉ tiêu cần đạt, hoặc thành một nghĩa vụ phải thực hiện, thì ý nghĩa dân chủ của lá phiếu sẽ bị giảm đi đáng kể.
Trong nhiều quốc gia dân chủ, tỉ lệ cử tri tham gia bầu cử có thể dao động rất lớn, đôi khi chỉ ở mức 50–60%. Tuy vậy, điều đó vẫn được xem là bình thường vì quyết định tham gia hay không hoàn toàn thuộc về người dân.
Ngược lại, nếu người dân bị yêu cầu phải đi bỏ phiếu, hoặc phải giải thích vì sao họ không tham gia như cách nhà cầm quyền CSVN, thì điều đó đặt ra câu hỏi về cách quyền công dân được hiểu và thực hiện trong thực tế tại Việt Nam.
Bầu cử chỉ thực sự có ý nghĩa khi lá phiếu được bỏ vào thùng phiếu một cách hoàn toàn tự nguyện. Một lá phiếu được bỏ ra vì áp lực xã hội hay hành chính sẽ không còn phản ánh đúng ý chí của người cử tri.
Nhiều nhà quan sát cho rằng trong một xã hội hiện đại, việc tôn trọng quyền lựa chọn của người dân là yếu tố quan trọng để xây dựng lòng tin đối với hệ thống chính trị.
Cuộc bầu cử Quốc Hội CSVN khóa XVI vì vậy không chỉ là một sự kiện định kỳ của nhà nước, mà còn là dịp để nhà cầm quyền nhìn lại cách họ tôn trọng quyền công dân của người dân Việt Nam trong đời sống thực tế. Chỉ khi việc bỏ phiếu thực sự là một quyền tự do của người dân, không phải nghĩa vụ bắt buộc thì lá phiếu mới phản ánh đúng ý chí của xã hội./.
NGƯỜI QUAN SÁT
