Căng thẳng thương mại Trung Quốc – EU bất ngờ nóng lên khi Bắc Kinh mở cuộc điều tra chống bán phá giá đối với một loại hóa chất nhập cảng từ Âu Châu, chỉ vài ngày trước cuộc gặp quan trọng giữa đôi bên tại Bắc Kinh. Động thái này đang đặt cuộc thương thuyết thương mại trước một thử thách mới…
Căng thẳng thương mại giữa Trung Quốc và Liên minh Âu Châu tiếp tục nóng lên khi Bắc Kinh ngày 3 tháng 10 năm 2026 chính thức mở cuộc điều tra chống bán phá giá đối với hóa chất para-nitrotoluene, còn gọi là p-nitrotoluene, nhập cảng từ Liên hiệp Âu Châu. Động thái này diễn ra chỉ vài ngày trước khi Cao ủy Thương mại và An ninh Kinh tế EU Maroš Šefčovič tới Bắc Kinh gặp Bộ trưởng Thương mại Trung Quốc Vương Văn Đào trong hai ngày 8 và 9 tháng 10, giữa lúc đôi bên đang cố gắng tìm giải pháp cho những bất đồng thương mại ngày càng sâu sắc.
Theo Bộ Thương mại Trung Quốc, cuộc điều tra được mở sau khi các hãng sản xuất trong nước đệ đơn khiếu nại, cho rằng hàng para-nitrotoluene từ EU được đưa vào thị trường Trung Quốc với giá thấp, gây thiệt hại cho các nhà sản xuất nội địa. Đây là một loại hóa chất trung gian được sử dụng trong nhiều ngành kỹ nghệ, trong đó có sản xuất thuốc nhuộm, phẩm màu, dược phẩm và thuốc bảo vệ thực vật. Trung Quốc cho biết giá của sản phẩm nhập cảng từ EU đã giảm tổng cộng gần 60% trong thời gian từ năm 2022 tới năm 2025, trong khi số lượng nhập cảng vẫn ở mức cao.
Bắc Kinh cho biết cuộc điều tra sẽ xét những hoạt động nhập cảng trong khoảng thời gian từ ngày 1 tháng 7 năm 2025 tới ngày 30 tháng 6 năm 2026. Phần thẩm định thiệt hại đối với kỹ nghệ Trung Quốc sẽ bao phủ thời kỳ từ ngày 1 tháng 1 năm 2022 tới ngày 30 tháng 6 năm 2026. Theo tin tức được công bố, cuộc điều tra dự trù hoàn tất trước ngày 3 tháng 10 năm 2027 và trong những trường hợp đặc biệt có thể được gia hạn thêm sáu tháng.
Về mặt pháp lý, Trung Quốc nói cuộc điều tra được tiến hành theo luật pháp trong nước và các quy định của Tổ chức Thương mại Thế giới, WTO. Vì vậy, việc mở cuộc điều tra không đồng nghĩa với việc EU hay các công ty Âu Châu đã bị kết luận là bán phá giá. Bắc Kinh trước hết phải điều tra xem hàng hóa có thực sự được bán dưới giá trị thông thường hay không, đồng thời xác định liệu hoạt động đó có gây thiệt hại đáng kể cho kỹ nghệ sản xuất trong nước hay không.
Tuy nhiên, thời điểm Bắc Kinh công bố cuộc điều tra đang khiến vụ việc mang một ý nghĩa lớn hơn một tranh chấp thương mại thông thường. Chỉ năm ngày sau thông báo của Bộ Thương mại Trung Quốc, ông Maroš Šefčovič dự trù có mặt tại Bắc Kinh để đồng chủ tọa cuộc họp Hội đồng Thương mại và Đầu tư Trung Quốc – EU, đồng thời hội đàm với ông Vương Văn Đào trong hai ngày 8 và 9 tháng 10. Đây là cuộc gặp quan trọng trong nỗ lực của Brussels nhằm tìm kiếm những kết quả cụ thể trước khi các nhà lãnh đạo EU họp tại Brussels vào giữa tháng 10.
Hai ông Šefčovič và Vương Văn Đào không phải lần đầu trực tiếp giải quyết những bất đồng này. Ngày 29 tháng 6, sau các cuộc thảo luận tại Brussels, ông Šefčovič cho biết đôi bên đã thiết lập một cơ chế tham vấn về thương mại và đầu tư với bốn nhóm công tác, tập trung vào việc quân bình thương mại và đầu tư, kiểm soát xuất cảng, quyền sở hữu trí tuệ và cải tổ WTO. Phía EU khi đó nhấn mạnh mục tiêu là đạt được những kết quả cụ thể vào tháng 10.
Nhưng chỉ vài tháng sau, khoảng cách giữa đôi bên vẫn còn rất lớn. Brussels đặc biệt lo ngại tình trạng hàng hóa Trung Quốc ngày càng tràn vào thị trường Âu Châu, trong khi các hãng xưởng Âu Châu gặp nhiều khó khăn hơn khi tìm cách tiếp cận thị trường Trung Quốc. EU cũng quan tâm tới việc Trung Quốc kiểm soát xuất cảng đất hiếm và nam châm đất hiếm, những nguyên liệu quan trọng đối với xe điện, điện tử, quốc phòng và nhiều ngành kỹ nghệ cao.
Ông Maroš Šefčovič từng cảnh cáo rằng quan hệ thương mại hiện nay không thể tiếp tục theo lối cũ. Trong các cuộc thảo luận hồi tháng 6, ông nói xuất cảng của Trung Quốc sang EU tiếp tục gia tăng, trong khi thị phần của các hãng Âu Châu tại Trung Quốc giảm xuống, đồng thời nhấn mạnh rằng EU muốn có một sân chơi công bằng hơn.
Trong khi đó, Bắc Kinh cũng cho rằng EU ngày càng sử dụng nhiều biện pháp phòng vệ thương mại nhằm vào hàng hóa Trung Quốc. Theo Bộ Thương mại Trung Quốc, EU đã mở hơn 28 cuộc điều tra thương mại đối với sản phẩm Trung Quốc kể từ năm 2025, trong đó có nhiều vụ liên quan tới hóa chất. Bắc Kinh đặc biệt nhắc tới những cuộc điều tra gần đây của EU đối với PVC và một số sản phẩm hóa chất của Trung Quốc.
Như vậy, vụ para-nitrotoluene có thể được xem là một phần trong vòng xoáy “điều tra đáp trả” giữa hai nền kinh tế lớn. EU điều tra hoặc áp dụng biện pháp bảo vệ thị trường đối với một số sản phẩm Trung Quốc; Bắc Kinh sau đó tiến hành điều tra đối với hàng hóa của Âu Châu. Mỗi bên đều khẳng định hành động của mình dựa trên những quy định thương mại và nhằm bảo vệ các hãng xưởng trong nước.
Một vấn đề lớn hơn nằm phía sau vụ tranh chấp hóa chất là tình trạng mất quân bình thương mại. Financial Times cho biết EU đang đối mặt với mức thâm hụt thương mại khoảng 1 tỷ euro mỗi ngày với Trung Quốc. Brussels đã đặt thời hạn trong tháng 10 để thẩm định xem những cuộc thương thuyết với Bắc Kinh có đem lại kết quả cụ thể hay không. Nếu không có tiến bộ, EU có thể cứu xét những biện pháp thương mại mạnh hơn.
Ông Šefčovič cũng từng cảnh cáo rằng nếu không có kết quả cụ thể, áp lực chánh trị tại Âu Châu sẽ gia tăng nhằm tìm kiếm những phương tiện khác để giải quyết vấn đề. Điều này cho thấy cuộc gặp ngày 8 và 9 tháng 10 không đơn thuần là một cuộc họp ngoại giao thông thường, mà có thể trở thành một phép thử quan trọng đối với khả năng đôi bên kiểm soát tranh chấp.
Đặc biệt, vấn đề đất hiếm đang khiến quan hệ Trung Quốc – EU trở nên nhạy cảm hơn. Nhiều ngành kỹ nghệ Âu Châu lệ thuộc vào nguồn cung từ Trung Quốc. Nếu Bắc Kinh siết chặt việc xuất cảng đất hiếm, các hãng xưởng Âu Châu có thể gặp khó khăn về nguồn nguyên liệu. Ngược lại, nếu EU gia tăng hàng rào thương mại đối với sản phẩm Trung Quốc, các nhà xuất cảng Trung Quốc có thể mất thêm một thị trường quan trọng.
Trong bối cảnh đó, para-nitrotoluene tuy chỉ là một loại hóa chất tương đối chuyên biệt nhưng lại mang ý nghĩa như một tín hiệu về cách đôi bên đang sử dụng những công cụ thương mại để gây sức ép lẫn nhau. Nếu cuộc điều tra kéo dài và sau cùng dẫn tới thuế chống bán phá giá, các hãng hóa chất Âu Châu sẽ phải đối mặt với phí tổn cao hơn khi tiếp tục bán hàng vào Trung Quốc. Nếu EU cũng tiếp tục mở rộng các cuộc điều tra nhằm vào hàng hóa Trung Quốc, nguy cơ trả đũa qua lại sẽ càng lớn.
Tuy nhiên, tới ngày 5 tháng 10 năm 2026, chưa có dấu hiệu cho thấy Trung Quốc và EU đã bước vào một cuộc chiến thương mại toàn diện. Cả Bắc Kinh lẫn Brussels vẫn duy trì đối thoại ở cấp cao. Việc ông Šefčovič và ông Vương Văn Đào chuẩn bị gặp nhau tại Bắc Kinh cho thấy đôi bên vẫn muốn tìm một cơ chế để kiểm soát những bất đồng. Ủy ban Âu Châu cũng cho biết bốn nhóm công tác vẫn đang tiếp tục hoạt động nhằm chuẩn bị cho cuộc họp tháng 10.
Điểm đáng chú ý là chính cuộc điều tra mới của Trung Quốc có thể trở thành một trong những đề tài nóng trên bàn thương thuyết. Brussels sẽ phải cân nhắc liệu đây chỉ là một cuộc điều tra thương mại thông thường dựa trên đơn khiếu nại của các hãng xưởng Trung Quốc, hay là dấu hiệu cho thấy Bắc Kinh sẵn sàng sử dụng những biện pháp phòng vệ thương mại để đáp trả áp lực từ EU.
Về phía Trung Quốc, Bắc Kinh nhiều khả năng sẽ yêu cầu EU đối xử với hàng hóa Trung Quốc theo những nguyên tắc thương mại mà Trung Quốc cho là công bằng, đồng thời phản đối những biện pháp mà họ cho rằng nhằm hạn chế hàng xuất cảng Trung Quốc.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
