Luật Đất đai Việt Nam lại đứng trước một đợt tu chỉnh quan trọng, với mục tiêu tháo gỡ những dự án bị đình trệ và khai thông nguồn lực đất đai. Nhưng đằng sau hai chữ “tháo gỡ” là một câu hỏi rất đáng để ý: khi tốc độ thu hồi đất được đẩy nhanh hơn, quyền lợi và chỗ ở của người dân sẽ được bảo đảm tới đâu?…
Sáng ngày 19/8/2026, Quốc hội Việt Nam khóa XVI bước vào đợt 2 của Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, kéo dài tới ngày 24/8. Một trong những vấn đề được đặc biệt chú ý là chủ trương tu chỉnh Luật Đất đai năm 2024. Chánh phủ Việt Nam cho rằng sau gần hai năm thi hành, luật hiện hành đã tạo được nhiều chuyển biến, nhưng vẫn còn không ít trở ngại, nhứt là trong lãnh vực quy hoạch, thu hồi đất, bồi thường, tái định cư, định giá đất và thủ tục hành chánh tại Việt Nam. Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng, được Thủ tướng Chánh phủ ủy quyền, đã trình Tờ trình số 529/TTr-CP ngày 10/8/2026 trước Quốc hội, đề nghị bảy nhóm chánh sách lớn nhằm tu chỉnh luật.
Đáng chú ý nhứt là chánh sách thu hồi đất. Chánh phủ Việt Nam muốn chuyển từ cách nghĩ chỉ “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang “tái thiết cuộc sống cho người dân” sau khi bị thu hồi đất. Theo chủ trương mới, người có đất ở bị thu hồi sẽ được ưu tiên bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ. Nghe qua, đây là một thay đổi đáng kể, bởi một khoản tiền bồi thường dầu lớn tới đâu cũng không phải lúc nào đủ để người dân mua lại một nơi ở tương đương, nhứt là tại những khu vực giá đất gia tăng quá nhanh. Nhưng ngay sau đó lại xuất hiện một chi tiết khiến nhiều người phải đặc biệt quan tâm: Chánh phủ đề nghị không quy định cứng rằng muốn thu hồi đất thì trước đó bắt buộc phải hoàn tất việc bố trí tái định cư.
Nói cách khác, nếu được luật hóa, trình tự hiện nay có thể được nới lỏng theo hướng linh động hơn, giúp các dự án khỏi bị đình trệ chỉ vì một số thủ tục bồi thường, hỗ trợ hoặc tái định cư chưa hoàn tất. Đây được coi là một cách tháo gỡ những dự án kéo dài nhiều năm, vốn làm ách tắc nguồn lực đất đai và khiến cả người dân lẫn giới kinh doanh phải chờ đợi. Tuy nhiên, chính sự “linh động” này cũng là nơi phát sinh câu hỏi lớn nhứt: nếu quyền sử dụng đất của người dân bị thu hồi trước khi chỗ ở mới thật sự được bảo đảm, thì ai sẽ gánh phần rủi ro?
Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Kinh tế và Tài chánh của Quốc hội cũng không bỏ qua vấn đề này. Phó Chủ nhiệm Nguyễn Ngọc Bảo cho biết cơ quan thẩm tra đồng ý với sự cần thiết và cấp bách của việc tu chỉnh luật, nhưng đề nghị tiếp tục làm rõ tiêu chuẩn đối với những trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế – xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, nhứt là điều kiện phải “thật cần thiết”. Cơ quan thẩm tra đặc biệt đề nghị rà soát kỹ quy định cho phép thu hồi đất trước khi phê chuẩn phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư hoặc trước khi hoàn tất việc bố trí tái định cư, bởi đây là những quy định tác động trực tiếp tới quyền lợi hợp pháp của người sử dụng đất.
Một vấn đề nóng khác là giá đất. Chánh phủ đề nghị xây dựng giá đất do Nhà nước Việt Nam quyết định dựa trên dữ liệu và phương pháp khoa học, công khai, minh bạch; đồng thời kết nối dữ liệu đất đai với những dữ liệu liên hệ để hạn chế việc thao túng và tình trạng tạo ra “giá ảo”. Ủy ban Kinh tế và Tài chánh cũng đề nghị tiếp tục nghiên cứu một cơ chế định giá đất hợp lý hơn, đồng thời phân biệt rõ giữa việc định giá đất với cơ chế bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Đây là điểm hết sức quan trọng, bởi nếu giá đất được xác định không sát với thực tế thì mọi lời hứa về “bồi thường công bằng” sau cùng vẫn có thể trở thành một bài toán đầy tranh cãi.
Chánh phủ Việt Nam đồng thời đề nghị cải tổ công tác quy hoạch, giảm cách quản lý quá cứng nhắc đối với nhiều loại đất, hoàn thiện cơ chế đấu giá và đấu thầu dự án có sử dụng đất, tăng quyền phân cấp cho chánh quyền địa phương, đẩy mạnh số hóa dữ liệu đất đai và giải quyết những tồn đọng kéo dài trong việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Mục tiêu được đặt ra là biến đất đai thành một nguồn lực chiến lược để phục vụ phát triển kinh tế.
Nhưng đất đai không chỉ là một “nguồn lực”. Đối với hàng triệu gia đình, đó còn là căn nhà, mảnh vườn, phương tiện sanh kế và tài sản dành dụm cả một đời. Vì vậy, tháo gỡ trở ngại cho dự án là điều cần thiết, nhưng tháo gỡ cho ai và cái giá phải trả cho sự “nhanh chóng” là bao nhiêu mới là chuyện đáng bàn. Một dự án có thể chậm vài tháng, thậm chí vài năm để hoàn tất thủ tục; nhưng một gia đình bị mất chỗ ở mà chưa có nơi thay thế thì hậu quả không thể đem tiến độ của một công trình ra mà đo đếm.
Chính vì vậy, nếu Luật Đất đai được sửa theo hướng trao thêm quyền và đẩy nhanh việc thu hồi đất, thì đi kèm phải là những hàng rào pháp lý đủ vững chắc để người dân không trở thành phía yếu thế trong một cuộc thương lượng mà họ gần như không có quyền nói “không”.
NGƯỜI QUAN SÁT
