Giữa cuộc nội chiến khốc liệt, nhiều thanh niên Myanmar luôn sống trong nỗi lo bị bắt ngay giữa đường phố rồi cưỡng bách gia nhập quân đội. Vụ Phyo Wai mất tích tại Yangon phơi bày những cáo buộc đáng ngại về tình trạng cưỡng bách tuyển quân, trong lúc sinh mạng và quyền tự do của người dân bị đặt dưới áp lực của nhà cầm quyền quân sự…
Tại Myanmar, nỗi lo bị bắt cóc để đưa vào quân đội đang bao trùm đời sống của nhiều thanh niên, nhứt là tại những vùng chịu ảnh hưởng của nhà cầm quyền quân sự. Mới đây, một phóng sự của BBC thuật lại trường hợp Phyo Wai, 33 tuổi, mất tích sau khi rời nhà tại Yangon hôm 8 tháng 5 năm 2025.
Theo lời vợ anh, Ma Moe San Pan, một người anh em họ đã đưa Phyo Wai đến văn phòng hành chánh khu phố, rồi chuyển giao anh cho một khu phố khác để nhận 4 triệu kyat, tương đương khoảng 900 Mỹ kim, nhằm giúp nơi này hoàn thành chỉ tiêu tuyển quân. Câu chuyện phản ảnh những cáo buộc nghiêm trọng về việc con người bị đối xử chẳng khác nào món hàng trong cuộc chạy đua bổ sung quân số, giữa lúc quân đội Myanmar phải đối đầu với nhiều mặt trận giao tranh.
Theo lời Ma Moe San Pan được BBC thuật lại, sau một cuộc cãi vã trong gia đình, chồng cô bỏ nhà ra đi. Hai ngày sau, Phyo Wai gọi điện từ một trung tâm tuyển quân ở phía bên kia thành phố. Người vợ cho biết cô nhờ người anh em họ đưa chồng trở về, nhưng rốt cuộc sự việc lại dẫn đến việc anh bị chuyển giao cho một khu phố khác. Sau đó, cô còn bị những người lạ gạt mất 4,5 triệu kyat khi họ hứa sẽ giúp giải cứu chồng. Nỗi đau mất liên lạc với người thân vì thế càng thêm nặng nề bởi cảm giác bị lợi dụng và hoàn toàn bất lực. Ma Moe San Pan còn phải chịu đựng những lời đồn đãi trong khu phố rằng chính cô là người đem bán chồng mình.
Vụ Phyo Wai không đơn thuần là một thảm cảnh gia đình. Câu chuyện cho thấy những hiểm nguy mà người dân có thể phải gánh chịu khi việc tuyển quân bị biến thành một thứ áp lực hành chánh tại địa phương. Theo phóng sự của BBC, tại Hpa-An, thủ phủ tiểu bang Karen ở miền nam Myanmar, nhiều thanh niên khỏe mạnh hạn chế ra ngoài sau khi trời tối vì sợ bị bắt. Người địa phương cáo buộc những kẻ ủng hộ nhà cầm quyền quân sự, mặc thường phục, đi tuần trên đường phố rồi tùy tiện bắt giữ thanh niên từ tuổi thiếu niên đến ngoài 30 tuổi để cưỡng bách họ nhập ngũ. Những lời kể này cho thấy nỗi bất an không chỉ hiện diện tại các chiến tuyến mà còn len lỏi vào đời sống hằng ngày, từ đường phố, nơi làm việc cho đến những khu dân cư.
Nhà cầm quyền quân sự Myanmar đã cho thi hành Luật Nghĩa vụ quân sự ban hành năm 2010 vào tháng 2 năm 2024. Theo những quy định được công bố, nam giới từ 18 đến 35 tuổi và phụ nữ từ 18 đến 27 tuổi thuộc các thành phần có thể bị gọi nhập ngũ, tùy theo một số điều kiện và trường hợp được miễn trừ. Trên thực tế, việc thi hành luật đã gây ra làn sóng lo ngại về tình trạng bắt giữ tùy tiện, cưỡng bách tuyển quân và việc nhiều người trẻ tìm cách rời bỏ đất nước. Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên Hiệp Quốc từng ghi nhận những báo cáo về nam giới bị bắt tại nhà riêng, nơi làm việc, ngoài đường phố, trong nhà hàng và quán rượu sau khi luật nghĩa vụ quân sự được công bố.
Trong bản phúc trình công bố ngày 18 tháng 2 năm 2025 về tình hình nhân quyền tại Myanmar trong năm 2024, Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên Hiệp Quốc cho biết cuộc khủng hoảng nhân quyền tiếp tục trở nên trầm trọng, với những cuộc tấn công nhắm vào thường dân, các vụ bắt giữ tùy tiện, tình trạng cưỡng bách tuyển quân và việc người dân buộc lòng phải rời bỏ nhà cửa.
Trước đó, ngày 21 tháng 2 năm 2024, chuyên gia đặc biệt của Liên Hiệp Quốc về Myanmar, ông Tom Andrews, cũng lên tiếng cảnh báo rằng việc ép buộc người dân gia nhập quân đội diễn ra trong lúc lực lượng này chịu nhiều tổn thất trên chiến trường và gặp khó khăn trong việc bổ sung quân số. Những lời cảnh báo từ quốc tế cho thấy cưỡng bách tuyển quân không phải là một hiện tượng riêng lẻ, mà gắn liền với cuộc khủng hoảng chánh trị và quân sự kéo dài kể từ cuộc đảo chánh năm 2021.
Con số khoảng 100.000 thanh niên bị cưỡng bách nhập ngũ kể từ đầu năm 2024, được nêu trong phần thông tin đi kèm phóng sự, cần được hiểu là một ước tính, chớ không phải số liệu đã được kiểm chứng độc lập trên phạm vi toàn quốc. Dầu vậy, các bản phúc trình của Liên Hiệp Quốc và những tổ chức bảo vệ nhân quyền đã ghi nhận nhiều trường hợp thanh niên bị bắt giữ hoặc bị ép buộc tham gia các lực lượng võ trang.
Ngày 9 tháng 4 năm 2024, tổ chức Human Rights Watch cho biết quân đội Myanmar đã cưỡng bách tuyển hơn 1.000 nam giới và trẻ em trai thuộc sắc dân Rohingya tại tiểu bang Rakhine kể từ tháng 2 cùng năm. Tổ chức này cảnh báo rằng việc tuyển mộ người dưới 18 tuổi rồi đưa họ vào vòng chiến là hành vi vi phạm những nguyên tắc bảo vệ trẻ em trong các cuộc xung đột võ trang.
Đằng sau tình trạng ấy là cuộc nội chiến ngày càng khốc liệt. Sau khi quân đội lật đổ chánh phủ dân cử của bà Aung San Suu Kyi vào tháng 2 năm 2021, Myanmar rơi vào cảnh giao tranh giữa quân đội cầm quyền với các lực lượng kháng chiến ủng hộ dân chủ và nhiều tổ chức võ trang của các sắc dân thiểu số. Quân đội phải chiến đấu tại nhiều địa bàn, trong khi những lực lượng đối lập tìm cách mở rộng vùng kiểm soát. Áp lực thiếu quân, cộng với những tổn thất trên chiến trường và tình trạng binh sĩ đào ngũ, là một trong những nguyên nhân khiến nhà cầm quyền quân sự đẩy mạnh việc tuyển mộ. Khi bộ máy tuyển quân bị cáo buộc sử dụng việc bắt giữ, đe dọa hoặc áp đặt chỉ tiêu hành chánh để ép buộc người dân nhập ngũ, ranh giới giữa nghĩa vụ quân sự theo luật định và hành vi cưỡng bách trở thành vấn đề đặc biệt đáng lo ngại.
Tình hình chiến sự vẫn căng thẳng trong tháng 10 năm 2026. Theo bản tin Reuters ngày 5 tháng 10 năm 2026, các cuộc oanh kích của quân đội nhắm vào những trại dành cho người phải lánh nạn tại tiểu bang Rakhine đã khiến ít nhứt tám người thiệt mạng trong vòng hai ngày, theo tin từ một nhóm nổi dậy và một tổ chức thanh niên địa phương. Vụ việc xảy ra sau một cuộc oanh kích trước đó tại cùng khu vực, được cho là đã làm khoảng 50 người thiệt mạng.
Trước đó, ngày 29 tháng 9 năm 2026, Reuters đưa tin Liên Hiệp Quốc bày tỏ mối quan ngại sâu sắc về cuộc oanh kích tại Kyauktaw, gần biên giới Bangladesh, nơi số người thiệt mạng được báo cáo lên tới khoảng 50 người. Những diễn biến này cho thấy thường dân tiếp tục bị cuốn vào vòng xoáy bạo lực, trong khi các khu vực có đông người lánh nạn vẫn đứng trước nguy cơ bị tấn công từ trên không.
Trên mặt trận ngoại giao, nhà cầm quyền do quân đội hậu thuẫn cũng đang tìm cách nối lại các mối bang giao quốc tế. Reuters ngày 8 tháng 10 năm 2026 đưa tin chánh quyền Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump đã mở những cuộc tiếp xúc trực tiếp với giới lãnh đạo quân sự Myanmar. Trong đó có cuộc gặp hồi giữa tháng 9 giữa ông Michael Vance, Trợ lý Ngoại trưởng Hoa Kỳ đặc trách tình báo và nghiên cứu, với ông Min Aung Hlaing. Theo Reuters, mục tiêu ban đầu của những cuộc tiếp xúc này là tìm cách vận động trả tự do cho một doanh nhân HoaKỳ đang bị giam giữ. Tuy nhiên, nội dung trao đổi còn đề cập đến những hoạt động lừa đảo nhắm vào người Hoa Kỳ và khả năng tiếp cận các nguồn khoáng sản đất hiếm.
Cũng trong ngày 8 tháng 10, Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim đã tiếp ông Min Aung Hlaing trong chuyến viếng thăm nhằm thúc đẩy bang giao song phương. Những động thái này cho thấy Myanmar vẫn là một vấn đề ngoại giao hết sức phức tạp: một số quốc gia tìm cách tiếp xúc trên tinh thần thực dụng, trong khi các tổ chức bảo vệ nhân quyền tiếp tục cảnh báo về tình trạng bạo lực và những hiểm nguy đe dọa thường dân.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
