Ngày 19 tháng 11 năm 2026, tại La Haye, Hòa Lan, Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ), cơ quan tư pháp cao nhất của Liên Hiệp Quốc, đã đưa ra một phán quyết có tính cách lịch sử: xác định Myanmar phải chịu trách nhiệm về tội diệt chủng đối với cộng đồng thiểu số Rohingya trong chiến dịch quân sự năm 2017 tại miền bắc tiểu bang Rakhine. Đây có thể được xem là một bước ngoặt quan trọng đối với nền công lý quốc tế, cũng như cuộc tranh đấu đòi quyền sống và quyền trở về quê cha đất tổ của hàng triệu người Rohingya.
Phán quyết được đưa ra trong vụ kiện do Gambia khởi xướng từ tháng 11 năm 2019, với sự hậu thuẫn của Tổ chức Hợp tác Hồi giáo (OIC). Trọng tâm vụ kiện là chiến dịch quân sự của quân đội Myanmar tại Rakhine năm 2017, khiến hàng trăm ngàn người Rohingya phải bỏ nhà cửa, vượt biên giới sang Bangladesh để tìm nơi lánh nạn.
Muốn hiểu rõ ý nghĩa của phán quyết này, cần nhìn lại những gì đã xảy ra tại tiểu bang Rakhine, miền tây Myanmar, trong năm 2017. Người Rohingya là một cộng đồng Hồi giáo thiểu số đã sinh sống lâu đời tại khu vực này. Tuy nhiên, trong nhiều thập niên, họ phải chịu đựng tình trạng kỳ thị, bị hạn chế quyền công dân và gặp phải những rào cản nghiêm trọng trong đời sống xã hội. Luật Quốc tịch Myanmar năm 1982 khiến phần lớn người Rohingya không được công nhận đầy đủ tư cách công dân, dẫn đến tình trạng trên thực tế bị tước mất quốc tịch và bị hạn chế nhiều quyền căn bản của con người.
Tháng 8 năm 2017, sau những cuộc tấn công của các lực lượng võ trang Rohingya nhắm vào một số đồn cảnh sát, quân đội Myanmar mở cuộc hành quân quy mô lớn tại miền bắc Rakhine. Nhà cầm quyền Myanmar lúc bấy giờ giải thích đây là chiến dịch truy quét các lực lượng nổi dậy. Tuy nhiên, nhiều tổ chức nhân quyền và các cơ quan điều tra của Liên Hiệp Quốc đã ghi nhận hàng loạt hành vi bạo lực đặc biệt nghiêm trọng, gồm có giết người hàng loạt, hãm hiếp, tra tấn, đốt phá làng mạc và tấn công thường dân đang tìm đường chạy trốn.
Theo những dữ kiện được trình bày trong vụ kiện, khoảng 10.000 người Rohingya đã thiệt mạng trong chiến dịch bạo lực, trong khi hơn 700.000 người phải vượt biên sang Bangladesh lánh nạn. Hàng trăm ngôi làng bị san bằng, nhiều gia đình bị chia lìa, phụ nữ và trẻ em trở thành nạn nhân của những hành vi bạo lực hết sức tàn khốc. Những người may mắn sống sót phải tìm nơi trú thân trong các trại tị nạn chật chội tại khu vực Cox’s Bazar, Bangladesh. Nhiều năm đã trôi qua, nhưng phần đông trong số họ vẫn chưa thể trở về quê hương.
Ngày 11 tháng 11 năm 2019, Cộng hòa Gambia chính thức đệ đơn kiện Myanmar lên Tòa án Công lý Quốc tế, cáo buộc quốc gia này vi phạm Công ước Diệt chủng năm 1948. Điểm đáng chú ý là Gambia không phải quốc gia trực tiếp chịu thiệt hại từ chiến dịch quân sự tại Rakhine, cũng không có chung đường biên giới với Myanmar.
Tuy nhiên, Gambia lập luận rằng Công ước Diệt chủng đặt ra những nghĩa vụ chung đối với tất cả các quốc gia thành viên. Vì vậy, bất cứ quốc gia nào đã tham gia công ước cũng có quyền yêu cầu một quốc gia khác phải chịu trách nhiệm khi có dấu hiệu vi phạm những nghĩa vụ quốc tế ấy. Đây là một vấn đề pháp lý quan trọng, bởi nó xác nhận rằng cuộc tranh đấu chống tội diệt chủng không chỉ là trách nhiệm của những quốc gia có công dân trực tiếp trở thành nạn nhân. Đó còn là trách nhiệm chung của toàn thể cộng đồng quốc tế.
Trong suốt quá trình theo đuổi vụ kiện, Gambia đã nhận được sự hậu thuẫn của nhiều quốc gia. Đặc biệt, có 11 quốc gia tham gia thủ tục can thiệp vào vụ án, gồm Canada, Đan Mạch, Pháp, Đức, Hòa Lan, Anh, Maldives, Slovenia, Cộng hòa Dân chủ Congo, Bỉ và Ireland.
Ngày 19 tháng 11 năm 2026, Tổng thống Gambia Adama Barrow đã hoan nghênh phán quyết của ICJ, đồng thời ca ngợi sự kiên trì của những người Rohingya sống sót và các nhân chứng đã can đảm đứng ra trình bày sự thật. Ông cũng ghi nhận công lao của Bộ trưởng Tư pháp Dawda A. Jallow và cựu Bộ trưởng Tư pháp Abubacarr M. Tambadou, những người đã góp phần thúc đẩy vụ kiện trong suốt nhiều năm.
Trước đó, ngày 23 tháng 1 năm 2020, ICJ đã ban hành các biện pháp khẩn cấp, buộc Myanmar phải ngăn chặn những hành vi có thể cấu thành tội diệt chủng, bảo vệ cộng đồng Rohingya và bảo toàn những chứng cứ có liên quan. Đến ngày 22 tháng 7 năm 2022, tòa bác bỏ những phản đối sơ bộ của Myanmar, xác nhận mình có thẩm quyền xét xử và vụ kiện được tiếp tục.
Từ ngày 12 đến ngày 29 tháng 1 năm 2026, ICJ tổ chức các phiên điều trần công khai về nội dung vụ án. Sau khi hoàn tất phần tranh tụng, các thẩm phán bắt đầu nghị án ngày 29 tháng 1 năm 2026. Đến ngày 3 tháng 11 năm 2026, tòa thông báo sẽ công bố phán quyết vào lúc 10 giờ sáng ngày 19 tháng 11 tại trụ sở ở La Haye.
Vì sao ICJ kết luận Myanmar phạm tội diệt chủng?
Đây là vấn đề pháp lý phức tạp nhất trong toàn bộ vụ kiện. Theo Công ước Diệt chủng năm 1948, muốn xác định một hành vi cấu thành tội diệt chủng, không phải chỉ cần chứng minh đã xảy ra những vụ giết người hoặc những hành vi bạo lực nghiêm trọng. Tòa án còn phải xác định được ý định đặc biệt của thủ phạm: tiêu diệt toàn thể hoặc một phần đáng kể của một nhóm người được công ước bảo vệ, vì lý do sắc tộc, chủng tộc, tôn giáo hoặc quốc gia.
Trong vụ kiện này, Gambia đã đưa ra nhiều bằng chứng về lịch sử kỳ thị kéo dài đối với người Rohingya, những chiến dịch quân sự, các vụ giết người, bạo lực tình dục, việc phá hủy làng mạc và những biện pháp gây tổn hại nghiêm trọng đến sự tồn tại của cộng đồng này. Điều quan trọng là ICJ không chỉ xem xét từng hành vi riêng rẽ, mà còn đánh giá toàn bộ bối cảnh, quy mô, tính chất và hậu quả của chiến dịch quân sự.
Theo tổ chức Human Rights Watch, các thẩm phán kết luận rằng ý định diệt chủng là cách giải thích hợp lý duy nhất đối với những chứng cứ được trình bày trước tòa. Lập luận của Myanmar cho rằng quân đội chỉ tiến hành chiến dịch chống nổi dậy hoặc nhằm buộc người Rohingya rời khỏi khu vực không đủ sức bác bỏ kết luận ấy.
Đặc biệt, tòa xác định rằng những hành vi giết hại người Rohingya, gây tổn thương nghiêm trọng về thể xác lẫn tinh thần, cùng những biện pháp nhằm ngăn cản việc sinh sản, đã được thực hiện với ý định tiêu diệt một phần đáng kể cộng đồng Rohingya trong chiến dịch năm 2017.
Một chi tiết khác cũng rất đáng chú ý là ICJ xác định Myanmar đã không thi hành đầy đủ nghĩa vụ ngăn chặn và trừng trị tội diệt chủng, đồng thời vi phạm nghĩa vụ bảo vệ chứng cứ theo lệnh của tòa ban hành năm 2020.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ một vấn đề: ICJ đang xét xử trách nhiệm pháp lý quốc tế của một quốc gia, chứ không phải mở một phiên tòa hình sự để kết án một cá nhân cụ thể. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với những tướng lãnh hoặc viên chức quân sự có liên quan là một thủ tục pháp lý riêng biệt.
Trách nhiệm phải chịu sau phán quyết?
Không chỉ dừng lại ở việc xác định Myanmar phải chịu trách nhiệm về tội diệt chủng, ICJ còn đưa ra những yêu cầu cụ thể nhằm khắc phục hậu quả và ngăn chặn những hành vi tương tự tái diễn.
Thứ nhất, Myanmar phải chấm dứt những vi phạm còn tiếp diễn đối với Công ước Diệt chủng, đồng thời ban hành đầy đủ những luật lệ cần thiết để thi hành các nghĩa vụ quốc tế của mình.
Thứ hai, nhà cầm quyền Myanmar phải tức khắc thực hiện những biện pháp hữu hiệu nhằm điều tra tất cả những cá nhân có đủ căn cứ hợp lý để bị nghi ngờ đã thực hiện các hành vi phạm tội. Nếu chứng cứ đầy đủ, những người này phải bị truy tố và trừng phạt theo pháp luật.
Thứ ba, Myanmar phải đưa ra những bảo đảm cụ thể rằng các hành vi tương tự sẽ không tái diễn trong tương lai.
Thứ tư, quốc gia này phải thực hiện những biện pháp bồi thường và khắc phục thiệt hại cho cộng đồng Rohingya. Đáng chú ý, việc xác định số tiền bồi thường cũng như phương thức thực hiện sẽ được giải quyết trong một giai đoạn tố tụng tiếp theo.
Đây là một thắng lợi lớn đối với Gambia và cộng đồng Rohingya, sau nhiều năm kiên trì theo đuổi công lý.
Người Rohingya có thể trở về quê hương hay không?
Mặc dù phán quyết mang ý nghĩa lịch sử, con đường trở về quê cha đất tổ của người Rohingya vẫn còn đầy rẫy chướng ngại. Hiện nay, khoảng 1,2 triệu người Rohingya đang sinh sống tại Bangladesh, phần lớn tập trung trong những khu trại tị nạn ở Cox’s Bazar. Họ phải đối diện với tình trạng thiếu công ăn việc làm, điều kiện sinh hoạt thiếu thốn, nguy cơ mất an ninh và sự lệ thuộc vào nguồn viện trợ nhân đạo quốc tế.
Trong khi đó, tình hình tại Rakhine vẫn tiếp tục bất ổn nghiêm trọng. Cuộc giao tranh giữa quân đội Myanmar và lực lượng Arakan Army đã biến nhiều khu vực thành chiến trường. Bên cạnh đó, những mâu thuẫn sắc tộc và sự thù nghịch nhắm vào cộng đồng Rohingya vẫn chưa được giải quyết.
Vì vậy, mặc dù ICJ yêu cầu Myanmar bảo đảm quyền hồi hương an toàn, tự nguyện và có phẩm giá cho người Rohingya, việc thực hiện trên thực tế sẽ tùy thuộc rất nhiều vào tình hình an ninh, chính sách của nhà cầm quyền Myanmar và sự giám sát của cộng đồng quốc tế.
Ngày 19 tháng 11 năm 2026, Tổng Thư ký Liên Hiệp Quốc António Guterres đã hoan nghênh phán quyết, nhấn mạnh rằng việc chấm dứt tình trạng những người phạm tội được miễn trừ trách nhiệm và bảo đảm công lý là điều kiện thiết yếu để Myanmar có thể tiến tới hòa giải dân tộc và xây dựng nền hòa bình lâu dài. Ông cũng kêu gọi cộng đồng quốc tế hỗ trợ những nỗ lực tìm kiếm một giải pháp chính trị toàn diện, trong đó phải giải quyết tận gốc những nguyên nhân đã dẫn đến cuộc khủng hoảng Rohingya.
Phán quyết lịch sử và thông điệp gửi đến thế giới
Một trong những ý nghĩa lớn lao nhất của vụ kiện Gambia chống Myanmar là khẳng định rằng không một quốc gia nào có thể đứng ngoài trách nhiệm pháp lý quốc tế khi xảy ra tội ác diệt chủng. Gambia đã chứng minh rằng một quốc gia vẫn có thể đứng lên bảo vệ những con người không cùng quốc tịch, không cùng lãnh thổ, nhưng cùng có quyền được sống và được bảo vệ trước những tội ác nghiêm trọng nhất của nhân loại.
Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận một thực tế: ICJ không có lực lượng cảnh sát hay quân đội riêng để trực tiếp bắt giữ những người vi phạm hoặc cưỡng chế một quốc gia phải thi hành phán quyết. Việc thi hành trên thực tế vẫn cần sự hợp tác của Myanmar, áp lực ngoại giao và những biện pháp thích hợp từ cộng đồng quốc tế, kể cả vai trò của Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc.
Và đây chính là thử thách lớn nhất sau thắng lợi pháp lý của người Rohingya. Một phán quyết có thể được công bố chỉ trong một ngày, nhưng để hàng triệu con người tìm lại quê hương, khôi phục quyền công dân, đoàn tụ gia đình và được sống trong an toàn, có thể phải mất nhiều năm, thậm chí nhiều thế hệ.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp




