Những cuộc khẩu chiến dữ dội đã bùng lên tại Hội nghị Thượng đỉnh G7 tổ chức ở Pháp khi Nhật Bản dẫn đầu lời kêu gọi thành lập một liên minh dự trữ đất hiếm nhằm giảm bớt sự lệ thuộc vào Trung Quốc. Bắc Kinh lập tức phản ứng gay gắt, tố cáo Tokyo đang kích động sự đối đầu địa chính trị…
Những ngày giữa tháng 6 năm 2026, bầu không khí tại Hội nghị Thượng đỉnh G7 diễn ra ở thành phố Évian-les-Bains của Pháp trở nên căng thẳng đến nghẹt thở khi một cuộc đối đầu ngoại giao trực diện giữa Nhật Bản và Trung Quốc bất ngờ bùng phát, xoay quanh mặt trận mới mang tên “đất hiếm và khoáng sản chiến lược”, loại nguyên liệu được xem như mạch máu của nền kinh tế kỹ thuật cao toàn cầu.
Ngày 15 tháng 6 năm 2026, trong phiên họp đầu tiên của hội nghị kéo dài từ ngày 15 đến ngày 17 tháng 6, Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi, người lần đầu tiên tham dự G7 kể từ khi nhậm chức vào tháng 10 năm trước, đã đưa ra một đề nghị gây chấn động. Nhà lãnh đạo Nhật Bản kêu gọi các quốc gia thành viên G7 thành lập một “Sáng kiến Hợp tác Dự trữ Chung”, nhằm xây dựng cơ chế phối hợp tích trữ các loại khoáng sản thiết yếu và đất hiếm để đối phó với nguy cơ gián đoạn nguồn cung.
Theo Bộ Ngoại giao Nhật Bản, bà Takaichi nhấn mạnh rằng khả năng bảo đảm chuỗi cung ứng đối với các loại khoáng sản quan trọng đã trở thành vấn đề an ninh kinh tế sống còn đối với thế giới hiện đại. Chính phủ Nhật Bản cho rằng việc đa dạng hóa nguồn cung là nhu cầu cấp bách, đặc biệt sau hàng loạt biện pháp hạn chế xuất cảng mà Trung Quốc áp dụng trong thời gian qua.
Đề nghị của Tokyo nhanh chóng nhận được sự hậu thuẫn của nhiều quốc gia Tây phương. Theo Reuters ngày 17 tháng 6, các nhà lãnh đạo G7 đã đồng ý tăng cường sự phối hợp trong việc dự trữ khoáng sản chiến lược và mở rộng vai trò của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) nhằm nâng cao khả năng ứng phó khi xảy ra tình trạng đứt đoạn nguồn cung. Một mục tiêu lâu dài cũng được đưa ra là giảm tỷ lệ lệ thuộc vào bất cứ nguồn cung đơn lẻ nào ngoài G7 và các đối tác xuống dưới 60% vào năm 2030, rồi tiến tới mức 50% trong tương lai gần.
Đằng sau con số 60% ấy là một thực tế khiến các cường quốc kỹ nghệ không khỏi lo ngại. Trung Quốc hiện đang nắm giữ vị thế gần như áp đảo trong lãnh vực đất hiếm, nam châm vĩnh cửu cùng nhiều loại khoáng sản cần thiết cho việc sản xuất vi mạch bán dẫn, xe điện, tua-bin gió, kỹ nghệ quốc phòng và năng lượng sạch.
Chính phủ Pháp, quốc gia chủ nhà của G7 năm 2026, từ nhiều tháng trước đã xem việc giảm bớt sự lệ thuộc vào Trung Quốc là một trong những mục tiêu trọng tâm trong nhiệm kỳ chủ tọa của mình. Bộ trưởng Kỹ nghệ và Thương mại Pháp Nicolas Forissier từng tuyên bố Paris mong muốn đạt được “những bước tiến rất cụ thể” liên quan tới đất hiếm và chuỗi cung ứng chiến lược. Reuters cho biết Pháp thậm chí đang dự tính phục hồi toàn bộ chuỗi sản xuất đất hiếm trong nước, với mục tiêu đến năm 2030 sẽ đáp ứng toàn bộ nhu cầu về oxit đất hiếm nặng của Âu Châu và khoảng 25% nhu cầu đất hiếm nhẹ của Liên hiệp Âu Châu.
Nhưng cũng chính tại đây, ngọn lửa tranh cãi đã bùng lên dữ dội. Bắc Kinh nhìn nhận những bước đi mới của G7 không đơn thuần là một biện pháp bảo vệ chuỗi cung ứng, mà là một phần trong chiến lược bao vây và kiềm chế sức mạnh kinh tế của Trung Quốc.
Ngày 17 tháng 6, tờ Global Times dẫn lời các chuyên gia Trung Quốc chỉ trích mạnh mẽ phát biểu của Thủ tướng Sanae Takaichi, cho rằng Tokyo đang thổi phồng vấn đề “cưỡng bức kinh tế” nhằm lôi kéo các nước G7 tham gia vào một mặt trận chống Trung Quốc. Các học giả Trung Quốc nhận định chiến lược này phản ánh sự lo ngại ngày càng gia tăng của Nhật Bản trước ưu thế vượt trội của Bắc Kinh trong lãnh vực khoáng sản chiến lược.
Trong khi đó, báo chí Nhật Bản lại mô tả đây là dấu ấn ngoại giao lớn nhất của bà Sanae Takaichi tại hội nghị G7 đầu tiên của bà. Nhật báo Japan Times ngày 18 tháng 6 nhận định rằng, mặc dù nhiều người từng kỳ vọng nữ Thủ tướng Nhật Bản sẽ đóng vai trò chiếc cầu nối giữa Hoa Kỳ và Âu Châu như cố Thủ tướng Shinzo Abe từng làm, nhưng dấu ấn rõ nét nhất của bà lại nằm ở chiến lược an ninh kinh tế và cuộc tranh giành quyền kiểm soát nguồn tài nguyên chiến lược của thế kỷ XXI.
Điều khiến các nhà phân tích đặc biệt lo ngại là sự chia rẽ ngày càng sâu sắc giữa những nền kinh tế lớn nhất thế giới. Theo Reuters, ngay trong nội bộ G7 cũng tồn tại nhiều khác biệt. Một số quốc gia Âu Châu chủ trương “giảm thiểu rủi ro chứ không cắt đứt hoàn toàn” với Trung Quốc. Chủ tịch Ủy ban Âu Châu Ursula von der Leyen nhiều lần nhấn mạnh rằng Tây phương không muốn phá vỡ nền thương mại toàn cầu mà chỉ muốn tránh tình trạng lệ thuộc quá mức vào một quốc gia duy nhất. Tuy nhiên, áp lực từ các cuộc cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt đang khiến ranh giới giữa “giảm thiểu rủi ro” và “tách rời hoàn toàn” trở nên mong manh hơn bao giờ hết.
Các chuyên gia kinh tế cảnh báo rằng nếu xu hướng phân tách chuỗi cung ứng diễn ra quá nhanh, thế giới có thể phải đối diện với những cú sốc nghiêm trọng. Giá thành vi mạch bán dẫn, pin xe điện, thiết bị năng lượng tái tạo và hàng loạt sản phẩm kỹ thuật cao khác có nguy cơ tăng vọt. Các tập đoàn đa quốc gia sẽ buộc phải bỏ ra hàng trăm tỷ Mỹ kim để xây dựng lại mạng lưới cung ứng vốn đã hình thành qua nhiều thập niên.
Từ một cuộc tranh luận tưởng chừng chỉ xoay quanh đất hiếm, Hội nghị G7 tại Pháp đã phơi bày một thực tế đáng lo ngại hơn rất nhiều: thế giới đang bước vào một giai đoạn cạnh tranh chiến lược mới đầy khốc liệt, nơi những khoáng sản quan trọng không còn đơn thuần là tài nguyên kinh tế mà đã trở thành thứ vũ khí địa chính trị.
Sự đối đầu giữa Tokyo và Bắc Kinh vì thế không chỉ là câu chuyện giữa hai nền kinh tế lớn nhất Á Châu. Đó là dấu hiệu cho thấy một trật tự kinh tế toàn cầu mới đang được định hình trong tiếng va chạm ngày càng dữ dội giữa các cường quốc.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
