Hơn 220 người thiệt mạng, gần 900 ca nhiễm, và các bệnh viện bị tấn công ngay giữa bối cảnh chiến sự hỗn loạn. Dịch Ebola đang lan rộng với tốc độ kinh hoàng tại Cộng hòa Dân chủ Congo, trong lúc giới y tế quốc tế lo ngại virus có thể vượt khỏi biên giới châu Phi bất cứ lúc nào và tạo thành một khủng hoảng y tế toàn cầu mới…
Ngày 27/5/2026, Tổng Giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) Tedros Adhanom Ghebreyesus đã đưa ra lời cảnh báo đầy nghiêm trọng, cho biết đợt bùng phát Ebola tại Congo hiện nay đang “vượt quá khả năng ứng phó”. Chỉ trong vòng vài tháng, chủng virus Bundibugyo cực hiếm đã gây ra khoảng 900 ca nhiễm và hơn 220 trường hợp tử vong, biến miền đông Congo thành một trong những điểm nóng dịch bệnh đáng sợ nhất thế giới hiện nay.
Điều khiến giới chuyên môn kinh hoàng không chỉ nằm ở con số tử vong gia tăng từng ngày, mà còn ở bối cảnh dịch bệnh bùng phát trong vùng chiến sự rối loạn, nơi các bệnh viện bị tấn công, lều cách ly bị phóng hỏa, và các đội ngũ y tế luôn phải làm việc trong tình trạng bị đe dọa bởi bạo lực và hỗn loạn đám đông.
Theo WHO và Trung tâm Kiểm soát Dịch bệnh châu Phi (Africa CDC), đợt Ebola lần này do chủng Bundibugyo gây ra, một biến thể hiếm và nguy hiểm từng được ghi nhận lần đầu tại Uganda vào năm 2007. Khác với chủng Zaire từng gây đại dịch Tây Phi giai đoạn 2014–2016, chủng Bundibugyo hiện chưa có vaccine được phổ biến rộng rãi, cũng như chưa có phác đồ điều trị đặc hiệu đủ hiệu quả. Điều này khiến các bác sĩ tuyến đầu gần như phải đối đầu với một loại virus có tỷ lệ tử vong rất cao bằng những phương tiện vô cùng hạn chế.
Tại thành phố Beni cùng nhiều khu vực thuộc tỉnh Bắc Kivu, các bệnh viện dã chiến đang trong tình trạng quá tải trầm trọng. Theo tường thuật của Reuters, nhiều bệnh nhân nằm chen chúc trong các khu cách ly tạm bợ, nơi thiếu điện, thiếu nước sạch, thậm chí thiếu cả trang thiết bị bảo hộ tối thiểu cho nhân viên y tế. Các đội truy vết dịch tễ phải chạy đua với thời gian để xác định hàng ngàn người từng tiếp xúc với bệnh nhân, nhưng nhiệm vụ này ngày càng trở nên bất khả thi khi tình trạng bạo lực leo thang không kiểm soát.
Ngày 26/5, một cơ sở y tế gần Butembo đã bị tấn công sau khi thân nhân bệnh nhân yêu cầu được nhận lại thi thể để tổ chức tang lễ theo phong tục địa phương. Trong hỗn loạn, nhiều lều cách ly bị đốt cháy, buộc nhân viên y tế phải tháo chạy để bảo toàn tính mạng. WHO cho biết đây không phải là vụ việc cá biệt. Trong nhiều tuần lễ qua, hàng loạt cuộc tấn công tương tự đã liên tiếp xảy ra tại miền đông Congo, nơi các nhóm vũ trang hoạt động dày đặc và người dân vốn mang tâm lý nghi ngờ đối với chính quyền lẫn các tổ chức quốc tế.
Theo giáo sư Salim Abdool Karim, một chuyên gia dịch tễ hàng đầu châu Phi và cố vấn của Africa CDC, tốc độ lây lan hiện nay “đáng báo động đến mức nghẹt thở”. Ông cảnh báo rằng số ca nhiễm thực tế có thể cao hơn rất nhiều vì nhiều khu vực hoàn toàn không có điều kiện xét nghiệm. Ông nói với hãng AFP ngày 28/5 rằng: “Chúng tôi đang đối diện với một cơn ác mộng y tế công cộng.”
Tình hình còn trở nên nguy hiểm hơn khi virus đã vượt biên sang Uganda. Bộ Y tế Uganda xác nhận ít nhất 7 ca nhiễm mới có liên quan đến những người di chuyển từ Congo sang khu vực biên giới phía tây. Các chốt kiểm soát y tế khẩn cấp đã được thiết lập, nhưng giới chuyên gia lo ngại rằng hệ thống biên giới lỏng lẻo tại khu vực Trung Phi sẽ khiến việc ngăn chặn dịch bệnh gần như bất khả thi.
Đây là đợt bùng phát Ebola lần thứ 17 tại Congo kể từ năm 1976, nhưng lần này mang tính chất đặc biệt nguy hiểm do mức độ hỗn loạn mà lực lượng y tế đang phải đối mặt. Trong quá khứ, Congo từng được xem là quốc gia có nhiều kinh nghiệm ứng phó Ebola nhất thế giới. Tuy nhiên, chiến tranh kéo dài, nghèo đói và hệ thống y tế kiệt quệ đã khiến những kinh nghiệm tích lũy gần như bị vô hiệu hóa.
Nhiều chuyên gia nhận định cộng đồng quốc tế đang đánh giá thấp mức độ nguy hiểm của đợt dịch này. Trong khi truyền thông toàn cầu tập trung vào các điểm nóng như Ukraine, Trung Đông hay khủng hoảng kinh tế, thì tại Congo, một cuộc chiến sinh tử đang diễn ra từng ngày giữa virus chết người và những cộng đồng gần như bị lãng quên.
Theo số liệu cập nhật của WHO đến ngày 28/5, hơn 3.000 người từng tiếp xúc gần với bệnh nhân đang được theo dõi, nhưng con số thực tế có thể cao hơn nhiều lần. Nhiều khu vực nông thôn ở miền đông Congo hoàn toàn không có cơ sở y tế đủ khả năng xét nghiệm chủng Bundibugyo. Không ít trường hợp tử vong tại nhà và được an táng theo tập tục truyền thống, vô tình tạo điều kiện cho virus tiếp tục lây lan âm thầm trong cộng đồng.
Giới chức y tế còn phải đối diện với làn sóng tin giả và thuyết âm mưu lan rộng trên mạng xã hội địa phương. Không ít người dân tin rằng Ebola chỉ là “một câu chuyện dựng lên để nhận viện trợ quốc tế”, dẫn đến việc từ chối hợp tác với các đội truy vết. Tại nhiều khu vực, nhân viên y tế buộc phải có lực lượng an ninh hộ tống mới có thể vào làng để điều tra dịch tễ.
Trong bối cảnh đó, WHO đang khẩn cấp kêu gọi cộng đồng quốc tế hỗ trợ vaccine thử nghiệm, thuốc điều trị và nguồn tài chính cho Congo cũng như Uganda. Tuy nhiên, nhiều tổ chức nhân đạo thừa nhận rằng nguồn lực toàn cầu hiện đang bị phân tán do hàng loạt cuộc khủng hoảng quốc tế cùng lúc.
Tờ The Guardian nhận định nguy cơ lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở số người tử vong, mà còn ở khả năng virus tiếp tục đột biến trong quá trình lây lan không kiểm soát. Một khi Ebola lan rộng vào các đô thị lớn, hoặc vượt khỏi khu vực Trung Phi qua đường hàng không, thế giới có thể phải đối diện với một cuộc khủng hoảng y tế mới, trong khi vẫn chưa hoàn toàn phục hồi sau đại dịch COVID-19.
Ở miền đông Congo lúc này, những chiếc xe cứu thương vẫn hú còi xuyên đêm giữa tiếng súng và cảnh hỗn loạn. Các bác sĩ trong bộ đồ bảo hộ kín mít vẫn đang gắng sức làm việc trong điều kiện gần như tuyệt vọng. Và phía sau những con số thống kê lạnh lùng là hàng trăm gia đình mất người thân, hàng ngàn đứa trẻ lớn lên giữa bóng tối của chiến tranh và dịch bệnh.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
