Giữa lúc thế giới rung chuyển bởi chiến sự và giá dầu biến động dữ dội, các nhà lãnh đạo ASEAN đang bước vào một cuộc họp được xem là mang ý nghĩa sống còn đối với an ninh năng lượng và tương lai của cả khu vực. Phía sau những tuyên bố ngoại giao là nỗi lo Đông Nam Á có thể trở thành chiến trường cạnh tranh ảnh hưởng giữa các siêu cường…
Trong bối cảnh thế giới liên tiếp chao đảo vì chiến tranh, khủng hoảng năng lượng và cuộc cạnh tranh địa chính trị giữa các cường quốc, các nhà lãnh đạo Việt Nam và ASEAN đang chuẩn bị bước vào một loạt cuộc thảo luận được đánh giá là đặc biệt quan trọng về “tương lai ASEAN”, an ninh năng lượng và khả năng tự cường của khu vực.
Đây cũng là chủ đề đang thu hút sự quan tâm lớn của giới quan sát quốc tế, bởi Đông Nam Á hiện đứng trước áp lực phải lựa chọn giữa tăng trưởng kinh tế, ổn định chính trị và bài toán sinh tử về năng lượng.
Theo thông tin được công bố chiều ngày 26 tháng 5 tại Hà Nội, Học viện Ngoại giao Việt Nam đã tổ chức họp báo quốc tế để giới thiệu Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026, dự kiến diễn ra vào đầu tháng 6 với sự tham dự của nhiều lãnh đạo cao cấp ASEAN, các nhà hoạch định chính sách, học giả và doanh giới quốc tế.
Diễn đàn này được xem là một sáng kiến chiến lược do Hà Nội khởi xướng từ năm 2023 nhằm tạo không gian đối thoại về định hướng phát triển dài hạn của ASEAN trong bối cảnh thế giới biến động dữ dội.
Theo ban tổ chức, nội dung trọng tâm năm nay sẽ xoay quanh các vấn đề nóng như an ninh năng lượng, chuyển đổi xanh, chuỗi cung ứng khu vực, trí thông minh nhân tạo, cạnh tranh giữa Hoa Kỳ và Trung Cộng, cùng nguy cơ bất ổn tại Biển Đông.
Một trong những chủ đề gây chú ý nhất là kế hoạch thúc đẩy cơ chế chia sẻ năng lượng trong nội khối ASEAN nhằm đối phó nguy cơ khủng hoảng nhiên liệu nếu xung đột tại Trung Đông tiếp tục leo thang.
Tại Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN lần thứ 48 tổ chức ở Cebu, Philippines hồi đầu tháng 5, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã kêu gọi các quốc gia ASEAN tăng cường dự trữ chiến lược về năng lượng và lương thực, đồng thời thúc đẩy nhanh các dự án kết nối hạ tầng như Lưới điện ASEAN và hệ thống đường ống dẫn khí xuyên ASEAN.
Theo ông Hưng, vấn đề hiện nay không còn là “ASEAN có bị ảnh hưởng hay không”, mà là “ASEAN sẽ cùng nhau đối phó ra sao”.
Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr., Chủ tịch ASEAN năm 2026, cũng xác nhận các quốc gia thành viên đã đồng thuận thúc đẩy cơ chế hỗ trợ dầu khí khẩn cấp trong nội khối nhằm tránh nguy cơ đứt gãy nguồn cung nếu tình hình eo biển Hormuz hoặc Trung Đông trở nên tồi tệ hơn.
Các nhà lãnh đạo ASEAN lo ngại rằng chỉ cần tuyến vận chuyển dầu mỏ toàn cầu này bị phong tỏa trong thời gian ngắn, giá nhiên liệu và lạm phát tại Đông Nam Á có thể bùng nổ dữ dội.
Giới phân tích nhận định đây không đơn thuần là câu chuyện năng lượng, mà còn là cuộc đấu trí địa chính trị khốc liệt đang phủ bóng lên toàn bộ Đông Nam Á.
ASEAN hiện phụ thuộc rất lớn vào nguồn dầu khí nhập cảng, trong khi chuỗi cung ứng hàng hóa của khu vực lại gắn chặt với các tuyến hàng hải quốc tế ngày càng bất ổn.
Nếu chiến sự lan rộng hoặc cuộc cạnh tranh giữa Hoa Kỳ và Trung Cộng leo thang, Đông Nam Á có nguy cơ trở thành “vùng đệm chiến lược” chịu tác động trực tiếp đầu tiên.
Một số chuyên gia an ninh khu vực cho rằng ASEAN đang bước vào giai đoạn thử thách lớn nhất kể từ sau cuộc khủng hoảng tài chánh Á Châu năm 1997.
Sự chia rẽ quyền lợi giữa các quốc gia thành viên, khác biệt trong quan hệ với Hoa Kỳ và Trung Cộng, cùng áp lực kinh tế nội bộ có thể khiến ASEAN đối mặt nguy cơ đánh mất vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực nếu không duy trì được sự đoàn kết.
Trong bối cảnh đó, Việt Nam đang nổi lên như một trong những quốc gia tích cực thúc đẩy ý tưởng “ASEAN tự cường”.
Tại các hội nghị gần đây, đại diện Việt Nam liên tục nhấn mạnh yêu cầu đa dạng hóa nguồn năng lượng, tăng cường liên kết nội khối và giảm lệ thuộc vào các cú sốc từ bên ngoài.
Ngoại trưởng Lê Hoài Trung từng đề nghị các quốc gia ASEAN ưu tiên nguồn cung dầu mỏ và khí đốt cho nhau trong trường hợp khẩn cấp, đồng thời kích hoạt các cơ chế hỗ trợ năng lượng khu vực.
Tuy nhiên, phía sau những tuyên bố ngoại giao là hàng loạt bài toán khó chưa có lời giải.
Đông Nam Á hiện vừa muốn duy trì tăng trưởng kinh tế nhanh, vừa phải chạy đua chuyển đổi xanh để đáp ứng các cam kết khí hậu toàn cầu.
Trong khi đó, năng lượng tái tạo vẫn chưa đủ ổn định để thay thế hoàn toàn nhiên liệu hóa thạch.
Điều này khiến nhiều quốc gia ASEAN rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan: nếu tiếp tục lệ thuộc dầu khí thì sẽ đối mặt áp lực môi trường, còn nếu chuyển đổi quá nhanh thì nguy cơ thiếu điện và suy giảm sản xuất là rất lớn.
Trên mạng xã hội và nhiều diễn đàn quốc tế, không ít ý kiến cho rằng ASEAN đang đứng trước “thời khắc sinh tử chiến lược”.
Một số bình luận ví khu vực này như “con thuyền giữa bão”, khi vừa phải giữ thế cân bằng giữa Hoa Kỳ và Trung Cộng, vừa chống chọi nguy cơ khủng hoảng năng lượng và suy thoái kinh tế toàn cầu.
Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 vì thế không chỉ là một sự kiện ngoại giao thông thường.
Đối với nhiều nhà quan sát, đây sẽ là nơi các quốc gia Đông Nam Á phải trả lời câu hỏi lớn nhất hiện nay: ASEAN sẽ tiếp tục là một khối đoàn kết có tiếng nói chiến lược, hay sẽ dần bị cuốn vào vòng xoáy cạnh tranh quyền lực giữa các siêu cường trong một thế giới ngày càng bất ổn.
NGƯỜI QUAN SÁT
