Mỗi năm, thuốc lá cướp đi hơn 100.000 sinh mạng tại Việt Nam, đồng thời gây thiệt hại cho nền kinh tế hơn 108.000 tỷ đồng. Trước những con số đáng báo động ấy, Quốc hội đang cứu xét việc tu chính Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Nhưng liệu những biện pháp mới có đủ mạnh để bảo vệ sức khỏe dân chúng, hay khoảng cách giữa lời cam kết và hành động thực tế vẫn còn quá lớn?
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), thuốc lá hiện là một trong những nguyên nhân gây tử vong và tổn thất kinh tế nghiêm trọng tại Việt Nam. Mỗi năm, hơn 100.000 người thiệt mạng vì những chứng bệnh có liên quan đến thuốc lá, trong đó khoảng 18.800 trường hợp tử vong do hút thuốc thụ động. Điều đáng lo ngại là nạn nhân không chỉ có những người trực tiếp hút thuốc, mà còn gồm cả phụ nữ, trẻ em và những người vô tình phải hít khói thuốc trong gia đình, nơi làm việc cũng như các địa điểm công cộng.
Theo công trình nghiên cứu về Gánh nặng bệnh tật toàn cầu, riêng trong năm 2022, tổng chi phí y tế và những tổn thất kinh tế do thuốc lá gây ra tại Việt Nam được ước tính vào khoảng 108.000 tỷ đồng, tương đương 1,14% tổng sản lượng quốc nội (GDP). Trong khi đó, số tiền thuế thuốc lá đóng góp cho ngân sách chỉ vào khoảng 19.000 tỷ đồng. Nói cách khác, thiệt hại mà toàn xã hội phải gánh chịu cao hơn năm lần khoản thuế thu được từ mặt hàng này. Đây là một nghịch lý đáng để mọi người suy ngẫm: nhà cầm quyền có thể thu về một khoản ngân sách từ việc kinh doanh thuốc lá, nhưng tiền chữa trị bệnh tật, tình trạng mất sức lao động, những cái chết đến quá sớm và hàng loạt hệ lụy xã hội lại đổ lên vai hàng triệu gia đình cùng toàn thể cộng đồng.
Số liệu của WHO cho thấy tỷ lệ nam giới từ 15 tuổi trở lên hút thuốc đã giảm từ 47,3% vào năm 2010 xuống còn 41,1% trong năm 2021. Tuy nhiên, mức giảm này vẫn chưa đủ để Việt Nam đạt được những mục tiêu kiểm soát thuốc lá đã đề ra. Theo nhận định của WHO, nếu tiếp tục duy trì tốc độ hiện nay, Việt Nam có nguy cơ không đạt những chỉ tiêu quốc gia về giảm tỷ lệ người hút thuốc vào năm 2030. Đáng chú ý, thuốc lá không chỉ gây ung thư phổi mà còn liên quan đến nhiều chứng bệnh nguy hiểm khác, chẳng hạn như bệnh tim mạch, tai biến mạch máu não, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính và nhiều dạng ung thư khác. Những căn bệnh này có thể khiến người lao động mất khả năng làm việc, đẩy gia đình vào cảnh túng quẫn và khiến hệ thống y tế phải chịu thêm gánh nặng.
Trước thực trạng ấy, ngày 31/10/2026, Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng Đại diện WHO tại Việt Nam, đã lên tiếng kêu gọi Việt Nam cần tận dụng cơ hội tu chính Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá để bảo vệ thế hệ trẻ trước những sản phẩm nicotine mới. Bà cảnh báo rằng các công ty thuốc lá và nicotine liên tục tung ra thị trường những sản phẩm có bao bì bắt mắt, hương vị hấp dẫn, đồng thời sử dụng các chiến dịch quảng cáo trên mạng xã hội nhằm lôi cuốn giới trẻ. Nếu luật pháp chỉ chú trọng kiểm soát những sản phẩm đã xuất hiện mà không tiên liệu những mặt hàng mới có thể ra đời trong tương lai, các điều khoản rất dễ trở nên lỗi thời trước tốc độ biến đổi của thị trường.
Ngày 9/11/2026, tại kỳ họp thứ hai của Quốc hội Việt Nam khóa XVI, các đại biểu đã thảo luận về dự án luật tu chính, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Một trong những vấn đề gây nhiều tranh luận là việc kiểm soát tuổi được phép sử dụng và mua bán thuốc lá, đề nghị cấm hút thuốc theo thế hệ, mở rộng những địa điểm cấm hút thuốc hoàn toàn, đồng thời siết chặt hoạt động trưng bày và quảng bá sản phẩm thuốc lá trên môi trường mạng.
Tại phiên thảo luận, đại biểu Lê Hoàng Anh thuộc đoàn Gia Lai, cùng nhiều đại biểu khác, nêu quan điểm cần tăng cường kiểm soát hoạt động kinh doanh và giới hạn độ tuổi tiếp cận thuốc lá nhằm bảo vệ giới trẻ. Một đề nghị đáng chú ý khác là cấm sử dụng thuốc lá đối với những thế hệ sinh từ năm 2010 trở đi. Tuy nhiên, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan giải thích rằng phương án cấm hút thuốc suốt đời đối với một thế hệ đã được rút khỏi dự thảo, vì hiện vẫn còn thiếu những bằng chứng quốc tế đầy đủ để thẩm định tính hữu hiệu cũng như các ảnh hưởng về mặt pháp lý và xã hội.
Ngày 18/11/2026, tại phiên họp thứ tám của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, dưới sự chủ tọa của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, dự thảo luật tiếp tục được đem ra cứu xét, tiếp thu ý kiến và tu chỉnh. Bộ trưởng Đào Hồng Lan cho biết Chính phủ đã tiếp thu những ý kiến của các đại biểu, đồng thời làm rõ khái niệm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và những sản phẩm thuốc lá mới, kể cả các sản phẩm không sử dụng nguyên liệu có chứa nicotine. Dự thảo bổ sung những hành vi bị nghiêm cấm liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, túi nicotine, shisha và các sản phẩm tương tự, bao gồm việc sản xuất, kinh doanh, mua bán, tàng trữ, chuyên chở, xuất nhập cảng và chứa chấp những mặt hàng này.
Ngoài ra, Chính phủ cũng tiếp thu đề nghị mở rộng diện tích in hình ảnh và lời cảnh báo về sức khỏe trên bao bì thuốc lá. Theo phương án được trình bày, diện tích dành cho cảnh báo sẽ tăng từ mức hiện nay là 50% lên một tỷ lệ cao hơn, nhằm giúp người tiêu dùng nhận thức rõ ràng hơn về những hiểm họa đối với sức khỏe. Những quy định liên quan đến điều kiện kinh doanh, giấy phép phân phối và việc kiểm soát sản lượng thuốc lá cũng tiếp tục được đem ra xem xét.
WHO đồng thời đề nghị Việt Nam tiến xa hơn trong việc xây dựng một môi trường hoàn toàn không có khói thuốc. Tổ chức này khuyến nghị chấm dứt việc bố trí những khu vực hút thuốc riêng biệt bên trong các phi trường, khách sạn, cơ sở giải trí và phương tiện chuyên chở; đồng thời mở rộng danh sách những địa điểm bị cấm hút thuốc hoàn toàn, kể cả trường đại học, cao đẳng và học viện. WHO cũng đề nghị cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại các điểm bán, thay vì chỉ hạn chế số lượng sản phẩm được phép trưng bày như những quy định trước đây.
Nhìn vào những con số kể trên, có thể thấy cuộc chiến chống thuốc lá không đơn thuần là một vấn đề y tế, mà còn liên quan trực tiếp đến trách nhiệm điều hành và quản trị quốc gia. Một mặt, nhà cầm quyền muốn duy trì nguồn thu ngân sách từ hoạt động kinh doanh thuốc lá; mặt khác, dân chúng phải đối diện với hàng chục ngàn cái chết mỗi năm, những khoản chi phí chữa trị khổng lồ và tổn thất kinh tế kéo dài. Nếu đặt 19.000 tỷ đồng tiền thuế bên cạnh hơn 108.000 tỷ đồng thiệt hại, rõ ràng không thể chỉ nhìn vào khoản thu trước mắt mà làm ngơ trước cái giá quá đắt mà toàn xã hội đang phải trả.
Điều quan trọng nhất là luật pháp phải được thi hành nghiêm chỉnh, chớ không thể chỉ dừng lại ở những lời hô hào bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Bởi một chính sách dù được viết đẹp đẽ đến đâu trên giấy tờ, nhưng nếu thiếu sự giám sát, thiếu tính minh bạch và thiếu quyết tâm đối phó với những quyền lợi kinh tế đứng đằng sau hoạt động kinh doanh thuốc lá, thì người cuối cùng phải chịu thiệt thòi vẫn chính là dân chúng.
Một điếu thuốc có thể chỉ đáng giá vài ngàn đồng, nhưng cái giá phải trả đôi khi là cả một đời người. Một chính quyền thật sự đặt sức khỏe của nhân dân lên trên những quyền lợi kinh tế không thể chỉ đo lường thành tích bằng số tiền thuế thu được, mà phải được đánh giá bằng số mạng người được cứu sống, số gia đình không còn phải chịu cảnh tang tóc, mất mát và một môi trường trong lành hơn dành cho các thế hệ mai sau.
NGƯỜI QUAN SÁT




