Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN khai mạc tại Philippines trong lúc Hoa Kỳ tái xác nhận cam kết bảo vệ an ninh Đông Nam Á, còn hạm đội hàng không mẫu hạm Liêu Ninh của Trung Quốc bị quân đội Philippines theo dõi sát. Tình hình căng thẳng giữa các cường quốc tiếp tục đặt các quốc gia trong vùng trước bài toán khó: làm sao bảo vệ chủ quyền, giữ vững an ninh mà không để khu vực bị cuốn vào cuộc tranh giành ảnh hưởng giữa Washington và Bắc Kinh…
Ngày 28 tháng 10 năm 2026, Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN lần thứ 20 (ADMM) khai mạc tại thành phố Lapu-Lapu, thuộc tỉnh Cebu, Philippines, trong bối cảnh tình hình an ninh Đông Nam Á ngày càng phức tạp, sự cạnh tranh chiến lược giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc tiếp tục gia tăng, trong khi những tranh chấp trên Biển Đông vẫn chưa tìm được giải pháp căn bản. Hội nghị diễn ra trong hai ngày 28 và 29 tháng 10, đồng thời có sự tham dự của các đối tác đối thoại trong khuôn khổ Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng lần thứ 13 (ADMM-Plus). Philippines đứng ra tổ chức các cuộc họp nhằm đẩy mạnh sự hợp tác quốc phòng, duy trì ổn định trong vùng và cải thiện khả năng phối hợp giữa quân đội các nước. Theo Cơ quan Thông tin Philippines và Bộ Quốc phòng nước này, nghị trình hội nghị bao gồm an ninh hàng hải, cứu trợ nhân đạo, đối phó thiên tai, chống khủng bố, gìn giữ hòa bình, quân y, tháo gỡ bom mìn và an ninh mạng. Các cuộc thảo luận diễn ra trong lúc nhiều quốc gia Đông Nam Á phải tìm cách dung hòa nhu cầu hợp tác với những cường quốc bên ngoài và bổn phận bảo vệ chủ quyền quốc gia, đồng thời tránh bị lôi kéo vào cuộc tranh giành ảnh hưởng giữa các nước lớn.
Một trong những điểm đáng chú ý nhất tại hội nghị là lời tuyên bố của Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ Pete Hegseth về sự cam kết của Washington đối với khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Trong bài phát biểu ngày 28 tháng 10, ông Hegseth khẳng định Hoa Kỳ sẽ bảo vệ quyền lợi của mình cũng như quyền lợi của các nước đồng minh và đối tác, đồng thời nhấn mạnh Washington muốn biến những lời cam kết thành các chương trình hợp tác cụ thể. Theo hãng thông tấn Reuters, những lãnh vực được ông đề cập gồm tăng cường khả năng theo dõi tình hình trên biển, cải thiện sự phối hợp tác chiến và mở rộng hợp tác giữa hải quân các nước. Ông Hegseth cho rằng những hoạt động này không phải chỉ nhằm phô trương hình thức, mà còn giúp các quốc gia cùng huấn luyện, phối hợp kế hoạch và nâng cao khả năng tự vệ để ngăn ngừa xung đột. Ông cũng đề nghị thiết lập một khuôn khổ hợp tác quốc phòng giữa Hoa Kỳ và ASEAN nhằm định hướng quan hệ trong những năm sắp tới, khi hai bên chuẩn bị kỷ niệm 50 năm thiết lập quan hệ chính thức vào năm 2027. Những lời tuyên bố này được đưa ra giữa lúc các quốc gia Đông Nam Á quan tâm đến việc Hoa Kỳ có tiếp tục duy trì lực lượng quân sự lâu dài tại Á Châu hay không, nhất là khi Washington còn phải chia sẻ nhân lực và phương tiện cho những điểm nóng khác trên thế giới.
Đối với Philippines, cam kết an ninh của Hoa Kỳ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi Manila đang có nhiều bất đồng với Bắc Kinh tại Biển Đông. Philippines gọi một phần vùng biển tranh chấp trong khu vực này là Biển Tây Philippines. Trong những năm gần đây, các vụ đụng độ giữa tàu công vụ hai nước, những tuyên bố chủ quyền chồng lấn và hoạt động quân sự trên biển đã nhiều lần khiến quan hệ giữa Manila và Bắc Kinh trở nên căng thẳng. Hoa Kỳ và Philippines có hiệp ước phòng thủ hỗ tương, đồng thời ngày càng đẩy mạnh các cuộc tập trận và hoạt động phối hợp quân sự. Tuy nhiên, việc Washington tái xác nhận cam kết an ninh không có nghĩa tất cả các quốc gia ASEAN đều muốn chọn đứng hẳn về một phía trong cuộc cạnh tranh giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc. Đối với nhiều nước trong vùng, duy trì quan hệ thương mại và kinh tế với Trung Quốc, đồng thời tiếp tục hợp tác quốc phòng với Hoa Kỳ, vẫn là một bài toán ngoại giao hết sức khó khăn. Vì vậy, những cuộc họp quốc phòng ASEAN vừa là cơ hội thúc đẩy hợp tác thực tế, vừa là phép thử đối với khả năng duy trì sự đồng thuận của cả khối trước những vấn đề nhạy cảm.
Một diễn biến được chú ý ngay trước ngày khai mạc hội nghị là việc quân đội Philippines theo dõi nhóm tác chiến hàng không mẫu hạm Liêu Ninh của Trung Quốc khi hạm đội này di chuyển qua vùng biển gần phía nam Philippines. Theo tin do GMA News đăng tải ngày 27 tháng 10, Chuẩn Đô đốc Roy Vincent Trinidad, phát ngôn viên quân đội Philippines phụ trách vấn đề Biển Tây Philippines, cho biết nhóm tàu Trung Quốc đã di chuyển dọc vùng biển phía tây Philippines trước khi tiếp tục hành trình về phía nam. Hàng không mẫu hạm Liêu Ninh được cho là đã đi qua khu vực cách phần đất liền Philippines khoảng 15 hải lý. Lực lượng Philippines tiếp tục theo dõi và tìm cách liên lạc bằng vô tuyến, nhưng phía Trung Quốc không trả lời những lần liên lạc được đề cập trong bản tin. Ông Trinidad nhận định hoạt động này nằm trong chương trình huấn luyện thường lệ của Hải quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc và không phải là chuyện chưa từng xảy ra. Ông cũng lưu ý rằng việc tàu ngoại quốc đi qua vùng biển quần đảo Philippines cần được xem xét theo luật pháp quốc tế, trong đó có Công ước Liên Hiệp Quốc về Luật Biển (UNCLOS).
Theo các nguồn tin quân sự, nhóm tác chiến Liêu Ninh có nhiều chiến hạm hộ tống, trong đó có các khu trục hạm An Sơn, Vô Tích và Hoài Nam. Tàu tuần tra BRP Sarangani của Tuần duyên Philippines cùng một số chiến hạm nước này cũng được cho là đã theo dõi hạm đội Trung Quốc trong lúc các tàu di chuyển qua khu vực gần Mindanao. Sự hiện diện của một nhóm tác chiến hàng không mẫu hạm tại tuyến hàng hải phía nam Philippines cho thấy hoạt động của hải quân Trung Quốc không chỉ tập trung tại những khu vực thường được nhắc đến ở Biển Đông, mà còn mở rộng sang những tuyến đường biển quan trọng nối Thái Bình Dương với các vùng biển phía nam. Dù giới chức Philippines tuyên bố hoạt động này chưa phải là lý do để báo động, việc theo dõi sát sao vẫn cho thấy Manila ngày càng cảnh giác trước quy mô và tần suất hoạt động của hải quân Trung Quốc.
Trong khuôn khổ ADMM-Plus, ngoài các nước ASEAN còn có tám đối tác gồm Hoa Kỳ, Trung Quốc, Úc, Ấn Độ, Nhật Bản, New Zealand, Nam Hàn và Nga. Bộ Quốc phòng Trung Quốc cho biết tùy viên quốc phòng của nước này tại Philippines sẽ tham dự hội nghị nhằm trao đổi quan điểm, tăng cường sự hiểu biết và củng cố lòng tin giữa các bên. Việc Bắc Kinh tiếp tục tham gia cho thấy Trung Quốc vẫn muốn duy trì vai trò trong những cơ chế an ninh do ASEAN dẫn dắt, mặc dù quan hệ giữa Trung Quốc và Philippines đang có nhiều căng thẳng. Bên lề hội nghị, Bộ trưởng Quốc phòng Philippines Gilberto C. Teodoro Jr. dự kiến gặp người đồng cấp Hoa Kỳ Pete Hegseth và tham dự những cuộc trao đổi với các đối tác khác. Các cuộc tiếp xúc song phương có thể tập trung vào hợp tác quốc phòng, hiện đại hóa quân đội và nâng cao khả năng phối hợp giữa các lực lượng.
Hội nghị năm nay cũng diễn ra trong dịp kỷ niệm 50 năm Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á, được ký kết vào năm 1976 với những nguyên tắc căn bản như tôn trọng chủ quyền, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình. Ngày 28 tháng 10, Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn cùng các bộ trưởng quốc phòng tham dự hội nghị ADMM lần thứ 20 và thông qua tuyên bố chung nhân những dấu mốc này, đồng thời thống nhất một số sáng kiến và hoạt động mới. Ngày 29 tháng 10, Philippines dự kiến chuyển giao vai trò chủ trì ADMM và ADMM-Plus cho Singapore. Mặc dù những cuộc họp có thể đem lại tiến triển trong việc hợp tác cứu trợ thiên tai, bảo vệ an ninh hàng hải và chống khủng bố, giới quan sát cho rằng ASEAN vẫn khó đạt được một lập trường chung đủ mạnh đối với những vấn đề gây chia rẽ như tranh chấp Biển Đông. Thử thách lớn nhất của khối không chỉ là tăng cường sự hợp tác quân sự, mà còn là giữ vững vai trò trung tâm trong cơ cấu an ninh khu vực, tránh để cuộc tranh giành ảnh hưởng giữa các cường quốc làm suy yếu sự đoàn kết của các quốc gia Đông Nam Á.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
