Nhà cầm quyền Việt Nam dự trù tu chính Luật Đất đai với mục tiêu tháo gỡ những trở ngại trong việc thi hành luật hiện hành, đồng thời khai thác nguồn lực đất đai để phục vụ phát triển kinh tế. Tuy nhiên, giữa những lời cam kết về minh bạch giá đất và bảo vệ quyền lợi của người dân thì liệu luật mới có giải quyết tận gốc những vụ tranh chấp, khiếu kiện kéo dài và nỗi bất an của người dân trước nguy cơ đất đai bị nhà cầm quyền thu hồi hay không?…
Ngày 22/10/2026, khi Chính phủ Việt Nam chính thức đệ trình Quốc hội dự luật tu chính Luật Đất đai, vấn đề được đặt ra là những thay đổi lần này có thật sự giải quyết được tận gốc các vụ tranh chấp kéo dài, hay lại làm gia tăng mối lo ngại về quyền định đoạt đất đai và sự công bằng trong việc bồi thường cho người dân.
Cụ thể sáng cùng ngày, tại kỳ họp thứ hai của Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Tư pháp Hoàng Thanh Tùng, thừa ủy nhiệm của Thủ tướng Lê Minh Hưng, trình bày tờ trình về dự án tu chính Luật Đất đai. Theo Chính phủ, việc sửa đổi nhằm tháo gỡ những trở ngại phát sinh trong quá trình thi hành Luật Đất đai năm 2024, cải tổ thủ tục hành chánh, phân định lại thẩm quyền giữa các cấp và khai thác hữu hiệu nguồn lực đất đai để phục vụ phát triển kinh tế – xã hội. Dự luật gồm 13 chương, 112 điều, được soạn thảo theo hướng luật chỉ quy định những nguyên tắc căn bản, còn nhiều chi tiết sẽ do Chính phủ Việt Nam và các cơ quan hữu trách ban hành văn bản hướng dẫn.
Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất liên quan đến cơ chế định giá đất. Theo dự luật, Nhà nước sẽ không còn quy định riêng về giá đất cụ thể và tổ chức tư vấn xác định giá đất như trước, mà chuyển sang phương thức sử dụng bảng giá đất kết hợp với hệ số điều chỉnh giá đất. Bảng giá đất và hệ số điều chỉnh dự kiến sẽ do Hội đồng Nhân dân cấp tỉnh quyết định theo chu kỳ ba năm một lần. Chính phủ Việt Nam cho rằng phương thức này sẽ giúp đơn giản hóa thủ tục, gia tăng quyền chủ động cho địa phương và giảm bớt những vướng mắc trong việc xác định các khoản tài chánh mà người dân phải thực hiện liên quan đến đất đai.
Tuy nhiên, việc thay đổi phương thức định giá cũng làm nảy sinh những câu hỏi về tính độc lập, sự minh bạch và khả năng phản ảnh đúng giá trị thực tế của từng thửa đất. Nếu bảng giá đất và hệ số điều chỉnh không theo kịp những biến động của thị trường, người dân Việt Nam có thể phải nhận khoản bồi thường thấp hơn số tiền họ có thể thu được nếu tự mình thương lượng chuyển nhượng đất đai. Trái lại, nếu cơ chế mới được xây dựng trên căn bản dữ liệu giao dịch đáng tin cậy, được công bố công khai và có thể kiểm chứng, việc định giá có thể hạn chế tình trạng tùy tiện. Vì vậy, vấn đề không đơn thuần là Nhà nước Việt Nam có quyền quyết định giá đất hay không, mà quan trọng hơn là quyền ấy được thực thi theo những tiêu chuẩn nào, và người dân có phương tiện hữu hiệu để khiếu nại, phản đối hoặc yêu cầu xem xét lại quyết định hay không.
Về vấn đề thu hồi đất, dự luật căn bản kế thừa những trường hợp đã được quy định hiện hành, đồng thời bổ sung một số trường hợp phục vụ quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế – xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng. Quy định xử lý những dự án chậm đưa đất vào sử dụng cũng được đặc biệt chú ý. Theo đó, chủ đầu tư có thể phải nộp khoản tiền tăng dần theo thời gian vi phạm; nếu sau 60 tháng vẫn không đưa đất vào sử dụng, Nhà nước sẽ thu hồi đất theo quy định dự trù. Dự luật đồng thời đề cập nhiều hình thức bồi thường, gồm giao đất có cùng mục đích sử dụng, giao loại đất khác hoặc bồi thường bằng tiền; bố trí nơi tái định cư ngay tại địa điểm cũ trong những trường hợp thích hợp; hoán đổi đất ở và xem xét thu hồi phần diện tích còn lại theo nguyện vọng của người dân.
Chiều 22/10, các đại biểu Quốc hội tiếp tục thảo luận tại tổ về dự án luật này. Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh việc tu chính luật phải giải quyết những vấn đề phát sinh từ thực tế và khai thông nguồn lực đất đai. Trong khi đó, nhiều đại biểu cho rằng việc tháo gỡ những trở ngại phải đi đôi với việc nâng cao phẩm chất đời sống, bảo đảm an sinh xã hội và bảo vệ những quyền lợi hợp pháp của người dân. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cũng tham gia thảo luận về các dự án luật tại kỳ họp, trong bối cảnh cơ quan lập pháp phải cân nhắc giữa nhu cầu phát triển kinh tế và sự ổn định của hệ thống pháp luật.
Trên thực tế, những vụ tranh chấp đất đai tại Việt Nam không chỉ bắt nguồn từ mức bồi thường, mà còn liên quan đến nguồn gốc đất, tính hợp pháp của quyết định thu hồi, sự minh bạch trong quy hoạch, khoảng cách quyền lợi giữa người dân và chủ đầu tư, cũng như điều kiện sinh sống sau khi phải di dời đến nơi tái định cư. Khi người dân cho rằng phần đất gắn liền với kế sinh nhai và là tài sản tích lũy suốt cả đời bị định giá quá thấp hoặc bị thu hồi một cách thiếu thỏa đáng, mâu thuẫn có thể kéo dài thành những vụ khiếu kiện, những cuộc tập trung đông người và những vụ đối đầu với lực lượng cưỡng chế. Những sự việc ấy cho thấy chính sách đất đai không phải chỉ là vấn đề kỹ thuật pháp lý, mà còn liên quan trực tiếp đến niềm tin của người dân đối với các cơ quan công quyền.
Xét về bản chất, việc tu chính luật có thể giúp các dự án được xúc tiến nhanh hơn và giảm bớt những thủ tục rườm rà, nhưng điều đó không đương nhiên bảo đảm sự công bằng. Nếu quyền thu hồi đất được mở rộng mà các cơ chế giám sát, định giá độc lập, giải quyết khiếu nại và bảo vệ quyền lợi người dân không được củng cố tương xứng, tình trạng bất bình đẳng trong việc phân chia lợi ích vẫn có thể tiếp diễn.
NGƯỜI QUAN SÁT
