Những chú gấu trúc dễ thương không chỉ là ngôi sao tại các sở thú, mà còn trở thành quân bài ngoại giao của nhà cầm quyền Bắc Kinh -Trung Quốc. Đằng sau những khế ước trị giá hàng triệu Mỹ kim là cả một chiến lược gây ảnh hưởng, quảng bá hình ảnh quốc gia và những tính toán chánh trị mà thế giới không thể xem thường…
Những diễn biến mới nhất cho thấy giá trị ngoại giao của các “đại sứ lông xù” gấu trúc Trung Quốc vẫn còn nguyên vẹn. Ngày 23 tháng 9 năm 2026, trong chuyến viếng thăm Hoa Kỳ, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình thông báo hai con gấu trúc Ping Ping và Fu Shuang sẽ được đưa đến Sở thú Atlanta, tiểu bang Georgia. Theo Al Jazeera ngày 27 tháng 9, cặp gấu trúc đã đến Hoa Kỳ theo một khế ước cho thuê kéo dài 10 năm. Hãng thông tấn South China Morning Post ngày 2 tháng 10 cũng ghi nhận việc hai con vật đến Atlanta sau cuộc hội kiến giữa ông Tập và Tổng thống Donald Trump tại Washington. Việc loan báo được thực hiện trong khuôn khổ chuyến viếng thăm cấp cao khiến sự kiện này không còn đơn thuần là quyết định của ngành thú y hay ban quản trị sở thú, mà còn mang ý nghĩa biểu tượng trong mối bang giao Hoa Kỳ–Trung Quốc.
Tuy nhiên, không nên hiểu rằng mọi khế ước cho thuê gấu trúc đều là một cuộc trao đổi chánh trị trực tiếp. Các sở thú và tổ chức bảo tồn thường nhấn mạnh những mục tiêu khoa học cụ thể, từ nghiên cứu sinh sản, chăm sóc thú y cho đến phục hồi môi trường sinh sống của loài vật này. Vườn thú Quốc gia Smithsonian tại Washington cho biết khế ước hợp tác kéo dài 10 năm được ký ngày 1 tháng 5 năm 2024 giữa bà Brandie Smith, giám đốc vườn thú, và ông Wu Minglu, Tổng thư ký Hiệp hội Bảo tồn Động vật Hoang dã Trung Quốc, có hiệu lực đến tháng 4 năm 2034. Theo thỏa thuận, vườn thú phải trả 1 triệu Mỹ kim mỗi năm để hỗ trợ công tác nghiên cứu và bảo tồn; những con gấu trúc con sinh ra tại Hoa Kỳ phải được đưa trở về Trung Quốc khi tròn 4 tuổi. Smithsonian cũng cho biết phí tổn điều hành toàn bộ chương trình gấu trúc của họ vào khoảng 2,8 triệu Mỹ kim mỗi năm, bao gồm việc chăm sóc, xây dựng và bảo trì cơ sở vật chất, giấy phép cùng các công trình nghiên cứu.
Dầu vậy, quyền sở hữu và quyền quyết định nằm trong tay Bắc Kinh đem lại cho Trung Quốc một lợi thế ngoại giao đáng kể. Nhà cầm quyền Trung Quốc có thể gia hạn, thương lượng lại hoặc chấm dứt các khế ước tùy theo những điều kiện cụ thể. Việc một quốc gia tiếp tục được nuôi gấu trúc hay phải đưa chúng trở về đôi khi được công chúng diễn giải như dấu hiệu cho thấy quan hệ song phương đang ấm lên hay lạnh nhạt. Cách diễn giải này có căn cứ từ một số trường hợp thực tế, nhưng không thể xem đó là bằng chứng cho thấy mọi lần chuyển giao gấu trúc đều xuất phát từ quyết định trừng phạt chánh trị.
Nhật Bản là một trường hợp đáng chú ý. Ngày 27 tháng 1 năm 2026, cặp gấu trúc sinh đôi Xiao Xiao và Lei Lei rời Vườn thú Ueno tại Tokyo để trở về Trung Quốc. Vì thế, Nhật Bản không còn gấu trúc lần đầu tiên kể từ năm 1972, thời điểm hai nước bình thường hóa bang giao. Theo hãng thông tấn AP, quan hệ Tokyo–Bắc Kinh khi ấy đang căng thẳng, khiến triển vọng Nhật Bản tiếp nhận những con gấu trúc mới trở nên bất định. Tuy nhiên, việc hai con vật trở về Trung Quốc cũng liên quan đến thời hạn và những điều kiện hợp tác đã được thỏa thuận. Do đó, không thể chỉ căn cứ vào thời điểm này để kết luận Bắc Kinh chính thức sử dụng gấu trúc như một biện pháp trừng phạt Nhật Bản.
Tương tự, việc những con gấu trúc tại Hoa Kỳ trở về Trung Quốc trong năm 2023 diễn ra giữa lúc bang giao Washington–Bắc Kinh có nhiều bất đồng về mậu dịch, Đài Loan và an ninh. Tuy nhiên, chương trình này còn chịu ảnh hưởng của lịch trình khế ước và những đòi hỏi trong công tác bảo tồn. Reuters từng ghi nhận rằng các đợt đưa gấu trúc đến hoặc rời khỏi một quốc gia thường trùng hợp với những giai đoạn bang giao thay đổi. Dầu vậy, mối liên hệ ấy cần được xét theo từng trường hợp, thay vì mặc nhiên xem đó là bằng chứng về một thông điệp chánh trị.
Sức mạnh của ngoại giao gấu trúc nằm ở khả năng tạo thiện cảm mà những lời tuyên bố ngoại giao thông thường khó đạt được. Một con vật ăn tre, leo cây và chăm sóc con non dễ thu hút sự chú ý của trẻ em, các gia đình và giới truyền thông hơn những cuộc thương thuyết về thuế quan hay an ninh. Xét từ khía cạnh quyền lực mềm, Trung Quốc có cơ hội gắn hình ảnh quốc gia với sự thân thiện, thiên nhiên và tinh thần hợp tác khoa học. Đồng thời, những chuyến viếng thăm sở thú, sinh hoạt giáo dục và chương trình bảo tồn tạo ra các cuộc tiếp xúc tích cực giữa dân chúng hai nước.
Tuy nhiên, chiến lược này cũng có những giới hạn rõ rệt. Các khoản lệ phí cao, những đòi hỏi kỹ thuật nghiêm ngặt và phí tổn xây dựng chuồng trại có thể trở thành gánh nặng đối với các sở thú có ngân sách eo hẹp. Một số nhà nghiên cứu còn đặt câu hỏi liệu số tiền đóng góp có đem lại kết quả bảo tồn tương xứng hay không, và việc sử dụng những khoản tiền ấy có đủ minh bạch hay không. Các sở thú tiếp nhận gấu trúc phải chứng minh khả năng chăm sóc động vật, đồng thời tuân thủ những điều khoản đã ký kết. Vì vậy, không phải thành phố nào muốn có gấu trúc cũng dễ dàng đạt được thỏa thuận với Bắc Kinh.
Trường hợp Honolulu cho thấy sức hấp dẫn về kinh tế lẫn ngoại giao của chương trình này. Theo bài viết của nhật báo Washington Post đăng ngày 31 tháng 8 năm 2026, Thị trưởng Rick Blangiardi đang tìm cách đưa gấu trúc đến Vườn thú Honolulu. Nỗ lực này bao gồm chuyến công du Trung Quốc, những cuộc gặp gỡ với giới chức và thư gửi Chủ tịch Tập Cận Bình. Ông Blangiardi hy vọng sự hiện diện của gấu trúc sẽ giúp lượng khách tham quan gia tăng mạnh mẽ. Tuy nhiên, thỏa thuận có thể đạt được cũng đòi hỏi khoản lệ phí hằng năm ít nhất khoảng 1 triệu Mỹ kim, cùng một tiến trình thương lượng và phê chuẩn có thể kéo dài. Trường hợp Honolulu cho thấy một sở thú có thể xem gấu trúc như một khoản đầu tư nhằm phát triển ngành du lịch, trong khi phía Trung Quốc có thêm cơ hội mở rộng ảnh hưởng tại địa phương.
Sau cùng, ngoại giao gấu trúc vừa có giá trị thực tiễn trong công tác bảo tồn, vừa là một phương tiện xây dựng hình ảnh quốc gia. Trung Quốc có thể thu được lợi ích từ nguồn tài chánh, sự hợp tác khoa học và sự chú ý của công chúng, đồng thời giữ quyền kiểm soát đối với một biểu tượng đặc biệt có sức lan tỏa trên toàn thế giới. Tuy nhiên, hiệu quả ngoại giao của những con vật này không thể thay thế việc giải quyết những bất đồng lớn về mậu dịch, kỹ thuật, Đài Loan hay an ninh khu vực.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
