Washington chuẩn bị tung đòn trừng phạt tài chánh mới nhằm bóp nghẹt nguồn thu của Tehran, trong lúc đồng rial rớt xuống mức thấp kỷ lục. Iran lập tức đáp trả bằng những lời cảnh cáo cứng rắn về Eo biển Hormuz, đẩy cuộc đối đầu giữa Mỹ và quốc gia hồi giáo này lên một nấc nguy hiểm mới…
Ngày 24/8/2026, cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran bước sang một giai đoạn hết sức nguy hiểm khi Washington chuẩn bị công bố một đợt chế tài tài chánh có quy mô đặc biệt lớn nhằm bóp nghẹt nguồn lợi tức của Tehran. Bộ trưởng Tài chánh Mỹ Scott Bessent gọi đây là một “economic D-Day”, trong khi Tổng thống Donald Trump tuyên bố Mỹ sẽ tiến hành một chiến dịch kinh tế có sức nghiền nát đối với Iran. Cùng lúc đó, đồng rial của Iran rớt xuống mức thấp kỷ lục, vượt ngưỡng 2 triệu rial đổi lấy 1 Mỹ kim trên thị trường tự do. Tehran lập tức đưa ra những lời cảnh cáo cứng rắn liên quan tới Eo biển Hormuz, nơi giữ một vị trí sinh tử đối với sự lưu chuyển năng lượng trên toàn thế giới.
Đối với Iran, chuyện này không còn đơn thuần là một cuộc đấu khẩu giữa Washington và Tehran. Sau gần sáu tháng chiến tranh, nền kinh tế Iran đang cùng lúc chịu sức ép của chiến sự, các biện pháp phong tỏa và chế tài, sự suy giảm trong việc xuất cảng dầu hỏa, lạm phát cao và đồng bạc mất giá trầm trọng. Ngày 24/8, tỷ giá trên thị trường tự do đã tụt xuống khoảng 2,02 triệu rial cho một Mỹ kim, trong khi tỷ giá chính thức của Ngân hàng Trung ương Iran vẫn ở khoảng 1,5 triệu rial. Khoảng cách rất lớn giữa hai tỷ giá cho thấy tình trạng méo mó và căng thẳng của thị trường ngoại hối Iran.
Sự mất giá của đồng rial đặc biệt đáng lo ngại vì nó mau chóng ảnh hưởng tới đời sống hằng ngày. Khi đồng bạc trong nước mất giá, Iran phải bỏ ra nhiều rial hơn để mua hàng nhập cảng, nguyên liệu và những mặt hàng thiết yếu có liên hệ tới ngoại tệ. AP dẫn những thí dụ cho thấy giá các loại thực phẩm căn bản như gạo và thịt bò đã tăng mạnh, trong lúc người dân tìm cách chuyển tiền dành dụm sang Mỹ kim hoặc những loại tài sản được coi là có khả năng giữ giá tốt hơn. Đối với một nền kinh tế vốn đã chịu nạn lạm phát cao, mỗi lần đồng rial mất giá lại tạo thêm một vòng luẩn quẩn: giá cả leo thang, sức mua giảm sút và niềm tin vào đồng bạc tiếp tục suy yếu.
Người đang đứng giữa chiến dịch kinh tế mới của Washington là Bộ trưởng Tài chánh Mỹ Scott Bessent. Ngày 20/8, ông tuyên bố Mỹ sẽ áp dụng “những biện pháp chế tài khắc nghiệt nhất trong lịch sử” đối với Iran. Theo Reuters, ông Bessent cho rằng tập trung vào sức ép kinh tế có thể làm giảm nhu cầu phải tiến hành thêm những chiến dịch quân sự quy mô lớn chống Tehran. Nói một cách khác, Washington đang tìm cách biến hệ thống tài chánh và thương mại quốc tế thành một mặt trận mới trong cuộc chiến.
Tổng thống Donald Trump cũng đẩy mạnh thông điệp này. Ông gọi chiến dịch sắp tới là một “economic D-Day” và cảnh cáo những quốc gia tiếp tục hỗ trợ Iran sẽ phải gánh lấy hậu quả. Điều đáng chú ý là mục tiêu của Washington không chỉ dừng lại ở các cơ quan hay công ty Iran. Những mạng lưới chuyên chở dầu, các trung gian tài chánh và những đối tác ngoại quốc giúp Tehran duy trì việc xuất cảng cũng có thể trở thành mục tiêu.
Trong số những quốc gia đặc biệt bị chú ý có Trung Quốc. Reuters ngày 24/8 cho biết Trung Quốc từ lâu là khách hàng lớn nhứt của dầu Iran, vì vậy hoạt động mua dầu của các công ty Trung Quốc đang nằm trong tầm ngắm của Washington. Lượng dầu Iran được Trung Quốc nhập cảng, theo ước tính của Reuters, chỉ còn khoảng 534.000 thùng mỗi ngày trong tháng 8, giảm mạnh so với mức trên một triệu thùng mỗi ngày trong nhiều tháng trước đó. Hoa Kỳ trong thời gian gần đây cũng gia tăng sức ép đối với những nhà máy lọc dầu và các công ty hậu cần Trung Quốc có liên hệ tới việc mua bán dầu Iran.
Đây là một con dao hai lưỡi. Nếu Mỹ thật sự mở rộng chế tài tới những tổ chức ngoại quốc làm ăn với Iran, Washington có thể làm nguồn lợi tức của Tehran giảm thêm. Nhưng đồng thời, nguy cơ va chạm thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc cũng sẽ gia tăng. Bắc Kinh từ lâu phản đối những biện pháp chế tài đơn phương của Mỹ và vẫn duy trì quan hệ năng lượng với Iran. Bởi vậy, mặt trận Iran hoàn toàn có thể lan rộng thành một cuộc đối đầu kinh tế lớn hơn giữa Washington và Bắc Kinh.
“quân bài Hormuz”.
Eo biển Hormuz là một trong những tuyến hàng hải quan trọng bậc nhứt thế giới, nằm giữa Iran và Oman, nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman và Biển Ả Rập. Một phần rất lớn lượng dầu khí được chuyên chở bằng đường biển trên thế giới phải đi qua khu vực này. Trong hoàn cảnh chiến tranh, mọi động thái của Tehran liên quan tới Hormuz đều lập tức ảnh hưởng tới thị trường năng lượng và tâm lý của các hãng tàu.
Ngày 24/8, Reuters đưa tin Iran đã đưa 45 tàu chở dầu và sản phẩm năng lượng vào danh sách đen vì bị cho là vi phạm những quy định quá cảnh mới. Những chiếc tàu này có thể bị phạt tiền, giữ tàu hoặc tịch thu hàng hóa. Danh sách liên quan tới những tàu do các công ty ở UAE, Saudi Arabia và Nam Hàn điều hành. Tehran cũng cảnh cáo những đối tác chuyển hàng từ tàu này sang tàu khác nếu có liên hệ với các phương tiện bị liệt kê cũng có thể bị chế tài.
Động thái này cho thấy Iran đang biến Hormuz thành một dụng cụ gây áp lực về kinh tế và chiến lược. Nếu Washington muốn bóp nghẹt nguồn lợi tức dầu hỏa của Tehran, Tehran có thể tìm cách khiến việc chuyên chở năng lượng trong vùng trở nên tốn kém, phức tạp và nguy hiểm hơn. Đây là một cuộc giằng co mà cả hai phía đều hiểu rằng cái giá phải trả có thể không chỉ rơi vào Iran và Hoa Kỳ.
Theo Reuters, Mỹ hiện vẫn duy trì hoạt động hỗ trợ dòng dầu đi qua Hormuz, với lượng dầu lưu chuyển được báo cáo trung bình trên 8 triệu thùng mỗi ngày. Tuy nhiên, tình hình hàng hải vẫn căng thẳng và Tehran đã áp dụng những quy định về giấy phép quá cảnh cũng như các khoản thanh toán an ninh đối với tàu bè.
Điều đáng chú ý là Iran không hoàn toàn ở thế bị động. Ngày 17/8, một giới chức cao cấp Iran nói với Reuters rằng nếu những nỗ lực ngoại giao thất bại, Tehran sẵn sàng chuyển sang tư thế quân sự “hoàn toàn tấn công”. Cùng thời điểm đó, những cuộc thương lượng nhằm chấm dứt chiến tranh và khôi phục hoạt động chuyên chở dầu qua Hormuz đã bị đình trệ.
Như vậy, Tehran đang đứng trước một bài toán hết sức khó khăn. Một mặt, Iran cần xuất cảng dầu để kiếm ngoại tệ và duy trì nền kinh tế. Mặt khác, việc kiểm soát hoặc hạn chế hoạt động qua Hormuz có thể tạo cho Tehran một đòn bẩy chiến lược trước Hoa Kỳ. Nhưng nếu sử dụng Hormuz quá mạnh tay, Iran cũng có thể phải đối mặt với phản ứng quân sự hoặc kinh tế dữ dội hơn từ Washington và các đồng minh.
“Ngày D kinh tế” của Mỹ có thể trở thành một con dao hai lưỡi. Washington muốn làm Tehran kiệt quệ về tài chánh mà không cần mở rộng chiến tranh quân sự. Nhưng nếu Iran đáp trả bằng cách siết chặt Hormuz, cuộc chiến kinh tế có thể biến thành một cuộc khủng hoảng năng lượng trên toàn cầu.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp: Reuters, CBS News, Financial Times …
