Drone giá rẻ, dù lượn có động cơ và những phương tiện bay tự chế đang ngày càng được sử dụng nhiều hơn trong cuộc chiến tại Myanmar. Liên Hiệp Quốc cảnh báo thường dân đang phải trả một cái giá ngày càng khủng khiếp, khi ngay cả bầu trời cũng không còn là nơi an toàn…
Cuộc chiến tại Myanmar đang bước sang một giai đoạn nguy hiểm khi lực lượng quân sự ngày càng sử dụng nhiều phương tiện bay giá rẻ như drone, dù lượn có động cơ và gyrocopter để thực hiện các cuộc không kích. Báo cáo mới nhất của Cơ chế Điều tra Độc lập về Myanmar của Liên Hiệp Quốc (IIMM), công bố ngày 11/8/2026, cho thấy các cuộc tấn công từ trên không nhắm vào những khu vực dân sự đã gia tăng đáng kể, đặc biệt trong thời gian trước và trong cuộc bầu cử do quân đội tổ chức từ tháng 12/2025 tới tháng 1/2026. Những phát giác này đang làm dấy lên cảnh báo về một vòng xoáy bạo lực mới, trong đó thường dân ngày càng trở thành những đối tượng dễ bị tổn thương nhất.
Theo IIMM, cơ quan được Hội đồng Nhân quyền Liên Hiệp Quốc thành lập để thu thập, bảo tồn và phân tích bằng chứng về những tội ác quốc tế nghiêm trọng tại Myanmar, các cuộc tấn công đường không của quân đội đã trở nên thường xuyên và nghiêm trọng hơn. Bản báo cáo mới nhất tập trung vào những diễn biến trong khoảng thời gian một năm và cho rằng có bằng chứng về những hành vi có thể cấu thành tội ác chiến tranh và tội ác chống nhân loại. Nicholas Koumjian, người đứng đầu IIMM, tiếp tục là một trong những nhân vật quốc tế trực tiếp theo dõi và xây dựng hồ sơ bằng chứng về chuỗi bạo lực này.
Điểm đáng chú ý trong bản báo cáo lần này là sự thay đổi về phương tiện tác chiến. Bên cạnh các loại chiến đấu cơ truyền thống, quân đội Myanmar ngày càng sử dụng drone, dù lượn có động cơ và gyrocopter – những phương tiện có phí tổn thấp hơn và có thể hoạt động ở độ cao thấp. Theo các nhà điều tra Liên Hiệp Quốc, việc sử dụng những phương tiện này khiến các cuộc tấn công khó bị phát giác hơn, đồng thời làm gia tăng nguy cơ thường dân bị cuốn vào các cuộc không kích. Một số phương tiện gần như hoạt động trong im lặng, mang theo đạn cối hoặc chất nổ rồi thả xuống từ trên cao, trong khi không có khả năng bảo đảm độ chính xác như những hệ thống võ khí hiện đại.
Những con số được Liên Hiệp Quốc công bố trước đây cho thấy đây không phải là hiện tượng mới xuất hiện trong vài tuần gần đây. Báo cáo cập nhật của Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên Hiệp Quốc về tình hình Myanmar cho biết trong năm 2025 có khoảng 309 vụ việc liên quan tới paramotor, làm 163 thường dân thiệt mạng; ngoài ra có 64 cuộc tấn công bằng gyrocopter, khiến 34 thường dân thiệt mạng. Các vụ việc được ghi nhận tại nhiều khu vực, trong đó Sagaing và những vùng miền Trung chịu ảnh hưởng đặc biệt nặng nề.
Một vụ việc được nhắc tới là cuộc tấn công ngày 6/10/2025 tại làng Bon To, huyện Chaung-U, vùng Sagaing. Theo dữ liệu được OHCHR tổng hợp, hai chiếc paramotor đã liên tiếp thực hiện những cuộc tấn công bằng đạn cối vào đám đông đang tập trung trong một lễ hội tôn giáo. Ít nhất 23 thường dân thiệt mạng, trong đó có hai phụ nữ và bốn trẻ em; hơn 60 người khác bị thương. Đây là một trường hợp đặc biệt đáng lo ngại, bởi mục tiêu bị tấn công không phải là một đoàn quân đang di chuyển, mà là một đám đông dân sự đang tập trung trong sinh hoạt cộng đồng.
Tình hình càng trở nên nhạy cảm khi đặt cạnh cuộc bầu cử do quân đội Myanmar tổ chức từ tháng 12/2025 tới tháng 1/2026. Theo IIMM, những cuộc tấn công vào các địa điểm dân sự đã gia tăng rõ rệt trong những tháng trước cuộc bầu cử. Nhà ở, trường học, cơ sở y tế, cơ sở tôn giáo và những trại dành cho người phải di tản đều nằm trong số những nơi bị tấn công. Cuộc bầu cử này bị nhiều chính phủ và tổ chức quốc tế chỉ trích vì thiếu điều kiện cạnh tranh chính trị và không đáp ứng những tiêu chuẩn của một cuộc bầu cử tự do, công bằng. Sau đó, lãnh đạo quân đội Min Aung Hlaing trở thành tổng thống, qua đó củng cố thêm vai trò chính trị của quân đội trong bộ máy nhà nước.
Điều này làm xuất hiện một câu hỏi chính trị hết sức nhạy cảm: liệu việc gia tăng các cuộc không kích trong thời gian bầu cử chỉ là một diễn biến quân sự của cuộc nội chiến, hay còn liên quan tới mục tiêu kiểm soát những khu vực chống đối? IIMM không đưa ra một kết luận đơn giản rằng mọi cuộc tấn công đều nhằm mục tiêu chính trị, nhưng cơ quan này đã ghi nhận một mô hình đáng lo ngại về những cuộc tấn công vào khu vực dân sự và đang tiếp tục xác định trách nhiệm của những người ra lệnh, chỉ huy cũng như thực hiện các hành động đó.
Về phía chính quyền quân sự Myanmar, chưa có phản hồi tức thời đối với những phát giác mới nhất của IIMM. Trong những tuyên bố trước đây, quân đội Myanmar thường khẳng định họ chỉ tấn công những mục tiêu quân sự hợp pháp và cáo buộc các lực lượng kháng chiến là những tổ chức khủng bố. Vì vậy, việc xác định trách nhiệm pháp lý trong từng vụ tấn công cần dựa trên chứng cớ cụ thể, bao gồm mục tiêu, hoàn cảnh, mệnh lệnh, phương thức tấn công và mức độ biết trước về sự hiện diện của thường dân.
Đáng chú ý, IIMM không chỉ điều tra những hành động của quân đội. Cơ quan này cũng thu thập chứng cớ về những hành vi vi phạm nghiêm trọng của các nhóm võ trang chống chính quyền, trong đó có giết người, tra tấn, bạo lực tình dục và tuyển mộ trẻ em. Tuy nhiên, phần lớn chứng cớ mà cơ chế này thu thập liên quan tới những hành vi của lực lượng an ninh Myanmar và các nhóm dân quân liên kết với quân đội. IIMM cho biết họ đã thu thập tin tức từ hàng ngàn nguồn khác nhau, bao gồm lời khai nhân chứng, hình ảnh, video, tài liệu, bản đồ, dữ liệu địa không gian và những nguồn công khai trên các mạng xã hội.
Đằng sau những cuộc không kích là một thảm họa nhân đạo ngày càng khó đảo ngược. Người dân không chỉ đối mặt với nguy cơ thiệt mạng hoặc bị thương trong các cuộc tấn công, mà còn phải bỏ nhà cửa, mất kế sinh nhai và sống trong những khu vực tạm cư thiếu thốn. Khi trường học, bệnh viện, nhà cửa, chợ búa và nơi thờ phượng đều có thể trở thành mục tiêu, khái niệm “khu vực an toàn” ngày càng trở nên mong manh. Chính điều đó khiến số người phải di tản trong nước tiếp tục gia tăng và tạo thêm áp lực lớn lên các quốc gia láng giềng, đặc biệt là Thái Lan, nơi đang trực tiếp gánh chịu những ảnh hưởng từ cuộc xung đột sát biên giới.
Một khía cạnh khác cũng đáng chú ý là sự phổ biến của những loại võ khí bay giá rẻ đang làm thay đổi cán cân tác chiến. Drone và những phương tiện bay đơn giản không đòi hỏi phí tổn vận hành tương đương chiến đấu cơ, nhưng vẫn có thể tạo sức ép rất lớn đối với cộng đồng dân cư. Điều đó khiến chiến tranh trở nên nguy hiểm theo một cách rất khác: những phương tiện tương đối rẻ tiền có thể biến bầu trời thành một không gian đe dọa thường trực. UNIDIR cũng ghi nhận những hệ thống bay không người lái đã trở thành một đặc điểm ngày càng quan trọng trong cuộc xung đột Myanmar kể từ cuộc đảo chánh năm 2021, với cả các nhóm võ trang ngoài nhà nước cũng sử dụng UAV trong tác chiến.
Nhưng điều đáng sợ nhất không nằm ở bản thân kỹ thuật. Drone, paramotor hay gyrocopter chỉ là phương tiện; vấn đề cốt lõi vẫn là quyết định sử dụng chúng ở đâu, nhắm vào mục tiêu nào và với mức độ thận trọng ra sao để bảo vệ thường dân. Luật nhân đạo quốc tế đặt ra những nguyên tắc căn bản về phân biệt giữa mục tiêu quân sự và thường dân, cũng như yêu cầu phải có những biện pháp cần thiết nhằm hạn chế thương vong cho người không tham chiến. Khi những nguyên tắc ấy bị xem nhẹ, một phương tiện bay giá rẻ cũng có thể biến thành công cụ gieo rắc chết chóc trên một khu vực rộng lớn.
Và đó mới là điều khiến tình hình Myanmar trở nên đáng lo: chiến tranh không chỉ diễn ra trên mặt đất mà còn đang lan lên bầu trời, nơi người dân vốn không có khả năng tự bảo vệ mình, cảm giác an toàn của thường dân gần như bị xóa bỏ.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
