CaliToday News – Nhiều ý kiến từng cho rằng sự bứt phá công nghệ của Trung Quốc chỉ đến từ một vài tập đoàn lớn hay các cựu nhân sự trở về từ Mỹ. Tuy nhiên, nghiên cứu mới từ Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia Mỹ (NBER) dựa trên gần 14 triệu bằng sáng chế của Trung Quốc đã phơi bày một thực tế khác: lực lượng nòng cốt thúc đẩy đổi mới sáng tạo của quốc gia này đang nằm tại các trường đại học.
Các trường đại học dẫn đầu trong 14 công nghệ then chốt Nghiên cứu do Giáo sư Josh Lerner (Trường Kinh doanh Harvard) và các cộng sự thực hiện đã phân tích dữ liệu thuộc 14 lĩnh vực công nghệ được Bộ Quốc phòng Mỹ đánh giá là cốt lõi — bao gồm điện toán nâng cao, công nghệ vũ trụ, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ siêu thanh và công nghệ sinh học.
Kết quả cho thấy:
- Các trường đại học Trung Quốc chiếm hơn 25% (hơn 1/4) tổng số phát minh của nước này trong các lĩnh vực then chốt, cao gấp 8 lần tỷ lệ 3,3% của các đại học Mỹ (vốn coi việc cấp bằng sáng chế học thuật chỉ là “phụ”).
- Các doanh nghiệp nhà nước và chính phủ Trung Quốc chỉ đóng góp 4%.
- Chưa đến 1/10 (dưới 10%) bằng sáng chế công nghệ cốt lõi của Trung Quốc có sự tham gia của các nhà sáng chế từng làm việc tại Mỹ.
- Tỷ lệ các bằng sáng chế công nghệ cốt lõi của Trung Quốc chứa ngôn ngữ kỹ thuật “mang tính đột phá” đã tăng từ dưới 2% ở đầu những năm 1990 lên 16% vào năm 2022, tiến gần tới mức khoảng 20% của Mỹ.
Trong khi Mỹ tập trung trừng phạt một số “nhà vô địch quốc gia” như Huawei hay Tencent, các chuyên gia lưu ý Trung Quốc hiện có khoảng 18.000 doanh nghiệp “tiểu khổng lồ” do nhà nước xếp hạng chỉ tính riêng trong lĩnh vực linh kiện và vật liệu.
Sự dịch chuyển ngân sách và thứ hạng nghiên cứu Năm 2024, Trung Quốc đã chính thức vượt Mỹ về tổng chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển (R&D) với 1.030 tỷ USD so với 1.010 tỷ USD của Mỹ. Mức tăng trưởng R&D hàng năm của Trung Quốc đạt trên 14% kể từ năm 2004, cao hơn gấp đôi tốc độ của Mỹ.
Trái ngược với đà tăng trưởng của Trung Quốc, nguồn ngân sách nghiên cứu liên bang của Mỹ đang bị thu hẹp đáng kể:
- Chính quyền Tổng thống Trump đã cắt giảm 4 tỷ USD chi phí quản lý nghiên cứu của Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH) cấp cho các đại học, giảm tỷ lệ đài thọ từ 50-60% xuống còn 15%.
- Tính đến tháng 4, chính quyền đã chấm dứt 1.392 khoản tài trợ của NIH trị giá 539 triệu USD.
- Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ (NSF) đã hủy bỏ hoặc đình chỉ gần 2.000 khoản tài trợ. Theo Trung tâm Tư pháp Brennan, tổng số tiền cắt giảm và đóng băng của NIH và NSF từ năm 2025 đã vượt quá 3 tỷ USD (trong đó khoảng 1,4 tỷ USD vẫn đang bị đóng băng hoặc chưa giải quyết).
Sự cắt giảm này đã tác động trực tiếp đến bảng xếp hạng học thuật toàn cầu. Vào tháng 6, Đại học Harvard đã mất vị trí dẫn đầu bảng xếp hạng Nature Index Research Leaders lần đầu tiên kể từ năm 2015. Đại học Triết Giang (trường cũ của sáng lập viên DeepSeek Lương Văn Phong) đã vươn lên vị trí số 1, đẩy Harvard xuống vị trí thứ 2 (hoặc thứ 3 nếu tính cả Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc). Hiện có 9/10 định chế học thuật hàng đầu thế giới thuộc về Trung Quốc, thay vì 8/10 thuộc về Mỹ như thời điểm 5 năm trước.
Góc nhìn phản biện từ giới phân tích Bất chấp các số liệu bằng sáng chế tăng vọt, ông Dan Wang, chuyên gia phân tích về Trung Quốc tại Tập đoàn Eurasia, cho rằng cần nhìn nhận thực tế này một cách thận trọng.
Ông Wang chỉ ra rằng tỷ lệ thương mại hóa bằng sáng chế của các đại học Trung Quốc vẫn ở mức thấp và rất ít bằng sáng chế được đăng ký ở nước ngoài. Trong khi đó, các tập đoàn Mỹ như Nvidia và Google vẫn duy trì năng lực R&D “cực kỳ mạnh mẽ”. Chuyên gia này đánh giá Trung Quốc có thể thu hẹp khoảng cách ở các chỉ số liên quan đến bằng sáng chế, nhưng chưa thể vượt Mỹ về năng lực lãnh đạo công nghệ tổng thể do hệ thống đổi mới đại học còn chịu ảnh hưởng nặng nề bởi quy trình hành chính và mệnh lệnh chính trị.
Ban tập viên CaliToday
