Nhật Bản vừa công bố Sách trắng Quốc phòng mới với những cảnh báo an ninh mạnh mẽ nhất trong nhiều năm qua, nhấn mạnh sự thay đổi nhanh chóng của tình hình khu vực và kêu gọi đẩy nhanh quá trình hiện đại hóa quân sự trước sức ép ngày càng lớn từ Trung Quốc, Bắc Hàn và Nga. Động thái này của Tokyo chỉ là củng cố khả năng tự vệ hay đang từng bước trở lại vị trí một cường quốc quân sự tại Á Châu?…
Ngày 5 tháng 8 năm 2026, Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Shinjiro Koizumi công bố Sách trắng Quốc phòng mới, trong đó nhận định môi trường an ninh chung quanh Nhật Bản đang thay đổi với tốc độ nhanh chóng và đất nước cần hành động với “tinh thần cấp bách” cùng “ý thức khủng hoảng mạnh mẽ hơn bao giờ hết”. Văn kiện quốc phòng lần này xác định ba mối quan tâm lớn đối với Tokyo gồm Trung Quốc, Bắc Hàn và Nga, đồng thời cho thấy Nhật Bản đang tiếp tục một cuộc chuyển mình sâu rộng về chiến lược quốc phòng sau nhiều thập niên duy trì chính sách quân sự giới hạn.
Trong buổi công bố tài liệu, Bộ trưởng Shinjiro Koizumi cho rằng Nhật Bản không thể tiếp tục chỉ dựa vào những phương thức phòng thủ truyền thống trong bối cảnh cán cân quyền lực tại khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương đang có nhiều biến chuyển sâu sắc. Theo ông, Tokyo cần tăng tốc hiện đại hóa Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản, nâng cao khả năng răn đe và mở rộng hợp tác an ninh với các quốc gia đối tác nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia.
Sách trắng Quốc phòng mới được đưa ra trong lúc khu vực Đông Á đang chứng kiến cuộc cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt. Trung Quốc tiếp tục gia tăng ngân sách quốc phòng, mở rộng lực lượng hải quân, phát triển hỏa tiễn tầm xa và năng lực tác chiến trong không gian. Bắc Hàn vẫn duy trì chương trình hỏa tiễn đạn đạo cùng võ khí nguyên tử, trong khi Nga tiếp tục giữ một vai trò quân sự đáng kể tại vùng Viễn Đông.
Trước những thay đổi đó, Nhật Bản đang đẩy mạnh việc xây dựng một mạng lưới an ninh nhiều tầng với Hoa Kỳ, Úc, Philippines và Nam Hàn. Nếu trước đây Tokyo chủ yếu dựa vào liên minh quân sự với Washington, thì hiện nay Nhật Bản đang mở rộng các mối hợp tác quốc phòng song phương và đa phương, bao gồm chia sẻ tin tức tình báo, tập trận chung, hỗ trợ hậu cần và phối hợp phát triển năng lực phòng thủ.
Một trong những thay đổi quan trọng nhất của Nhật Bản trong những năm gần đây là sự chuyển hướng từ một lực lượng phòng vệ thiên về bảo vệ lãnh thổ sang khả năng “phản kích” nhằm đối phó với những mối đe dọa từ xa. Tokyo đã quyết định gia tăng đáng kể ngân sách quốc phòng, phát triển các loại hỏa tiễn tầm xa, nâng cấp hệ thống phòng không, hiện đại hóa lực lượng hải quân và tăng cường khả năng tác chiến trên không gian mạng.
Đặc biệt, Nhật Bản đang đầu tư mạnh vào những lĩnh vực quân sự thế hệ mới như trí tuệ nhân tạo, máy bay không người lái, vệ tinh quân sự và công nghệ hỏa tiễn. Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản cũng từng bước nâng cấp các chiến hạm Aegis, cải thiện khả năng tác chiến trên không, trên biển và mở rộng khả năng triển khai lực lượng tại những khu vực chiến lược quan trọng.
Từ góc nhìn quân sự, câu hỏi đang được đặt ra là liệu Nhật Bản có đang trở thành một cường quốc quân sự mới trên thế giới? Câu trả lời tùy thuộc vào cách nhìn nhận khái niệm “cường quốc quân sự”. Nhật Bản hiện sở hữu một nền kỹ nghệ quốc phòng tiên tiến, nền kinh tế đứng hàng đầu thế giới, lực lượng hải quân có trình độ kỹ thuật rất cao cùng hệ thống đồng minh rộng lớn với Hoa Kỳ. Về mặt công nghệ, Nhật Bản có nhiều thế mạnh trong lĩnh vực chế tạo chiến hạm, điện tử quân sự, cảm biến, robot và các loại vật liệu kỹ thuật cao.
Tuy nhiên, Tokyo vẫn còn nhiều giới hạn. Hiến pháp hòa bình được hình thành sau Thế chiến thứ Hai, đặc biệt là Điều 9, vẫn tạo ra những ràng buộc về chính trị và pháp lý trong việc sử dụng sức mạnh quân sự. Bên cạnh đó, quy mô Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản vẫn nhỏ hơn đáng kể so với những cường quốc quân sự hàng đầu như Hoa Kỳ, Trung Quốc hay Nga.
Dù vậy, điều đang thay đổi rõ rệt chính là tốc độ và hướng đi của Tokyo. Trong nhiều thập niên, Nhật Bản được xem là một nền kinh tế khổng lồ nhưng giữ vai trò quân sự tương đối hạn chế. Ngày nay, quốc gia này đang từng bước trở thành một trung tâm quốc phòng quan trọng tại Á Châu.
Nhiều chuyên gia nhận định Nhật Bản không nhất thiết muốn trở thành một cường quốc quân sự theo mô hình truyền thống, mà đang hướng tới vị thế một cường quốc công nghệ quốc phòng, có khả năng bảo vệ lợi ích chiến lược và đóng vai trò lớn hơn trong liên minh với Hoa Kỳ cùng các đối tác.
Sự thay đổi về quân sự của Nhật Bản cũng tạo ra nhiều phản ứng khác nhau trong khu vực. Tokyo cho rằng việc tăng cường khả năng quốc phòng là điều cần thiết để duy trì ổn định trước những biến chuyển chiến lược. Tuy nhiên, Trung Quốc nhiều lần chỉ trích Nhật Bản đang vượt khỏi giới hạn sau chiến tranh và cảnh báo nguy cơ một cuộc chạy đua võ trang mới.
Trong khi đó, nhiều quốc gia Đông Nam Á có cái nhìn thận trọng hơn. Một số nước xem Nhật Bản là một đối tác quan trọng nhằm tạo thế cân bằng trong khu vực, nhưng đồng thời cũng lo ngại việc gia tăng sức mạnh quân sự quá nhanh có thể khiến tình hình an ninh thêm phức tạp.
Nhìn trên bình diện toàn cầu, sự chuyển mình của Nhật Bản phản ánh một xu hướng lớn hơn: các quốc gia ngày nay không chỉ cạnh tranh bằng quân số và võ khí truyền thống, mà còn bằng công nghệ, chuỗi cung ứng quốc phòng, khả năng sản xuất và sức mạnh liên kết giữa các đồng minh.
Nhật Bản hiện chưa thể được xem là một “siêu cường quân sự” ngang hàng với Hoa Kỳ, nhưng rõ ràng Tokyo đang rời xa hình ảnh của một quốc gia chỉ tập trung vào kinh tế. Với nền kỹ nghệ hiện đại, nguồn lực tài chính vững mạnh và quyết tâm chính trị ngày càng rõ rệt, Nhật Bản đang từng bước xây dựng một lực lượng quân sự hiện đại hơn, có khả năng tác động mạnh đến cán cân quyền lực tại Á Châu.
Vì vậy, Sách trắng Quốc phòng năm 2026 không chỉ đơn thuần là một văn kiện chiến lược, mà còn là dấu hiệu cho thấy Nhật Bản đang bước vào một giai đoạn mới: từ một quốc gia chủ yếu dựa vào chiếc dù an ninh của Hoa Kỳ trở thành một nhân tố quốc phòng chủ động hơn trong cuộc cạnh tranh quyền lực đang định hình tương lai khu vực.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
