Một bản phúc trình vừa được công bố tại Bồ Đào Nha đã làm dấy lên làn sóng tranh luận trên trường quốc tế về hệ thống trại tạm giam tại Trung Quốc. Những số liệu cùng lời thuật lại của các cựu tù nhân do tổ chức Safeguard Defenders công bố đang thu hút sự chú ý của dư luận thế giới…
Ngày 16 tháng 6 năm 2026, tại thủ đô Lisbon của Bồ Đào Nha, tổ chức nhân quyền quốc tế Safeguard Defenders đã tổ chức cuộc họp báo để chính thức công bố bản phúc trình mang tên “Behind Bars: A Survey on Detention Centre Conditions in China” (Sau song sắt: Khảo sát về điều kiện tại các trại tạm giam ở Trung Quốc). Bản phúc trình dày hàng chục trang này lập tức gây chú ý trong dư luận quốc tế khi đưa ra hàng loạt cáo buộc nghiêm trọng liên quan đến điều kiện giam giữ, quyền được tiếp xúc với luật sư, tình trạng bạo hành cũng như các vi phạm nhân quyền mà tổ chức này cho rằng đã tồn tại từ lâu trong hệ thống trại tạm giam của Trung Quốc.
Theo Safeguard Defenders, bản phúc trình được thực hiện dựa trên cuộc khảo sát đối với 84 cựu tù nhân và những người từng bị tạm giữ, bao gồm cả công dân Trung Quốc lẫn người ngoại quốc. Những người này từng bị giam giữ tại ít nhất 58 cơ sở khác nhau thuộc 19 tỉnh và thành phố trên toàn lãnh thổ Trung Quốc. Tổ chức này nhận định rằng phạm vi rộng lớn của cuộc khảo sát cho thấy những hiện tượng được phản ánh không phải chỉ là các trường hợp cá biệt mà có tính cách phổ biến.
Buổi công bố bản phúc trình có sự tham dự của nhiều nhân vật từng trải qua thời gian bị giam giữ tại Trung Quốc. Trong số đó có ông Peter Humphrey, cựu điều tra viên người Anh từng bị kết án và giam giữ tại Thượng Hải trong giai đoạn từ năm 2013 đến năm 2015; ông Peter Dahlin, nhà hoạt động nhân quyền người Thụy Điển, đồng thời là người sáng lập Safeguard Defenders; cùng bà Grace Chen, luật sư nhân quyền người Canada và từng là cố vấn cho Báo cáo viên đặc biệt của Liên Hiệp Quốc về chống tra tấn.
Theo kết quả khảo sát do Safeguard Defenders công bố, nhiều người tham gia cho biết họ từng bị đánh đập trong quá trình thẩm vấn, bị từ chối quyền tiếp xúc với luật sư, phải sống trong tình trạng quá đông đúc, thiếu thời gian ra ngoài trời và thường xuyên đối mặt với bạo lực từ các tù nhân khác. Một số lời khai còn đề cập đến việc giới quản lý sử dụng một số tù nhân làm “người thi hành kỷ luật” nhằm kiểm soát những người bị giam giữ. Theo tổ chức này, những hiện tượng đó phản ánh các lỗ hổng nghiêm trọng trong cơ chế giám sát cũng như việc bảo vệ quyền lợi của người bị tạm giam.
Bản phúc trình cũng cho biết hiện nay Trung Quốc có hơn 2.600 cơ sở tạm giam và mỗi năm có trên 500.000 người bị giam giữ trước khi đưa ra xét xử. Theo Safeguard Defenders, thời gian tạm giam trung bình có thể kéo dài khoảng sáu tháng, nhưng đối với một số vụ án liên quan đến an ninh quốc gia hoặc chính trị, thời gian này có thể kéo dài nhiều năm.
Một trong những con số gây chú ý nhất là gần 80% số người ngoại quốc tham gia khảo sát cho biết họ từng bị bạo hành hoặc bị đối xử thô bạo trong thời gian bị giam giữ. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây là kết quả khảo sát do Safeguard Defenders công bố và hiện vẫn chưa có sự xác nhận độc lập từ các cơ quan quốc tế hay phản hồi chính thức từ phía Bắc Kinh.
Ông Peter Humphrey, người từng trải qua hai năm bị giam giữ tại Trung Quốc, cho biết ông đã mắc bệnh ung thư trong thời gian bị cầm giữ và cáo buộc rằng việc chăm sóc y tế đã bị trì hoãn. Ông nhấn mạnh rằng điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở số lượng người bị bắt giữ, mà còn ở điều kiện sinh hoạt và khả năng tiếp cận công lý của họ. Trong khi đó, ông Peter Dahlin cho rằng hệ thống tư pháp Trung Quốc có tỷ lệ kết án gần như tuyệt đối. Theo số liệu do ông đưa ra, trong hơn một triệu bản án hình sự mỗi năm, chỉ có khoảng 294 trường hợp được tuyên vô tội, tương đương tỷ lệ kết án lên đến 99,98%.
Điều đáng chú ý là trước khi diễn ra sự kiện tại Lisbon, Safeguard Defenders cho biết đã xuất hiện những nỗ lực nhằm gây áp lực để buộc phải hủy bỏ chương trình. Tổ chức này nói rằng phía Trung Quốc đã gửi thư phản đối đến địa điểm tổ chức, đồng thời xuất hiện một tài khoản giả mạo trên mạng xã hội nhằm tung ra các thông tin sai lệch về thời gian và địa điểm diễn ra cuộc hội thảo. Safeguard Defenders cho rằng đây là biểu hiện của những hoạt động gây áp lực vượt ra ngoài biên giới quốc gia.
Trên thực tế, những chỉ trích nhắm vào hệ thống giam giữ của Trung Quốc không phải là chuyện mới. Các bản phúc trình nhân quyền của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ trong những năm gần đây cũng từng đề cập đến các cáo buộc liên quan đến tình trạng quá tải trong nhà giam, sự thiếu thốn về chăm sóc y tế cũng như việc hạn chế quyền tiếp xúc với luật sư. Tuy nhiên, Bắc Kinh nhiều lần bác bỏ các cáo buộc nói trên và khẳng định rằng hệ thống tư pháp của họ vận hành theo pháp luật, đồng thời bảo đảm các quyền lợi hợp pháp của những người bị tạm giam.
Giới quan sát cho rằng việc bản phúc trình được công bố vào lúc sự cạnh tranh chiến lược giữa Trung Quốc và phương Tây tiếp tục gia tăng sẽ khiến vấn đề nhân quyền một lần nữa trở thành điểm nóng trong quan hệ quốc tế. Trong nhiều năm qua, Bắc Kinh thường xuyên phản đối những gì họ gọi là sự can thiệp vào công việc nội bộ, trong khi các tổ chức nhân quyền quốc tế lại cho rằng quyền con người là giá trị phổ quát, không thể bị giới hạn bởi ranh giới quốc gia.
Sau cuộc họp báo tại Lisbon ngày 16 tháng 6, Safeguard Defenders cho biết đây mới chỉ là phần đầu của một loạt nghiên cứu. Một bản phúc trình tiếp theo về điều kiện trong các nhà lao tại Trung Quốc dự kiến sẽ được công bố vào tháng 7 năm 2026. Điều đó đồng nghĩa với việc những cuộc tranh luận liên quan đến hệ thống giam giữ của nền kinh tế lớn thứ nhì thế giới nhiều phần sẽ còn tiếp tục nóng bỏng trong thời gian sắp tới.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp,…
