Giữa lúc cuộc chiến Nga – Ukraine vẫn để lại những vết thương chưa thể hàn gắn, một hiện tượng gây tranh cãi dữ dội đang xuất hiện tại Nga. Nhờ kỹ thuật trí tuệ nhân tạo, những người lính đã tử trận bất ngờ “trở về” trong các đoạn phim đoàn tụ với gia đình…
Mùa hè năm 2026, khi cuộc chiến Nga – Ukraine đã bước sang năm thứ năm, một hiện tượng gây tranh cãi dữ dội xuất hiện trên các mạng xã hội tại Nga. Không phải xe tăng, hỏa tiễn hay những trận đánh khốc liệt ngoài chiến trường, mà là những đoạn phim được tạo ra bằng trí tuệ nhân tạo, trong đó những người lính đã tử trận bất ngờ “sống lại”, mỉm cười, ôm lấy vợ con và trở về trong tiếng nhạc giao hưởng hùng tráng.
Theo phóng sự của BBC được công bố vào giữa tháng 6 năm 2026, ngày càng có nhiều gia đình Nga tìm đến các dịch vụ sử dụng trí tuệ nhân tạo để tạo ra những đoạn phim tưởng niệm thân nhân thiệt mạng trong cuộc chiến tại Ukraine. Những đoạn phim này thường tái hiện một tương lai mang tính hư cấu, trong đó “chiến dịch quân sự đặc biệt” đã kết thúc và những người lính trở về đoàn tụ với gia đình.
Trong một đoạn phim được BBC mô tả, khung cảnh mùa đông tại Moscow hiện lên với những bảng quảng cáo điện tử mang hàng chữ: “Chiến dịch quân sự đặc biệt đã kết thúc. Những người hùng của chúng ta đang trở về nhà”. Một phụ nữ trẻ đẩy xe nôi trên đường bất ngờ quay lại và nhìn thấy người chồng mặc quân phục xuất hiện phía sau. Cô òa khóc rồi lao đến ôm chầm lấy anh. Mọi thứ đều hoàn hảo đến mức khó có thể phân biệt đâu là thật, đâu chỉ là sản phẩm của thuật toán.
Nhưng phía sau những hình ảnh tưởng như đầy xúc động ấy lại là một cuộc tranh cãi gay gắt chưa từng có.
Theo BBC, nhiều người Ukraine đã phản ứng mạnh mẽ khi những đoạn phim này lan truyền trên mạng. Một phụ nữ Ukraine viết trong phần bình luận: “Các người nên cảm thấy xấu hổ khi khoe những ‘người hùng’ của mình, những kẻ kiếm tiền bằng máu thông qua việc sát hại con cái chúng tôi”.
Câu nói ấy phản ánh vết thương vẫn còn rỉ máu giữa hai dân tộc sau hơn bốn năm xung đột.
Theo thống kê của Liên Hiệp Quốc, tính đến đầu năm 2026, hàng chục ngàn thường dân Ukraine đã thiệt mạng hoặc bị thương kể từ khi Nga mở cuộc tấn công quy mô lớn vào tháng 2 năm 2022. Trong khi đó, số thương vong quân sự của cả hai phía vẫn là đề tài gây nhiều tranh cãi. Bộ Quốc phòng Nga rất hiếm khi công bố con số chính thức. Tuy nhiên, nhiều tổ chức độc lập và các cơ quan truyền thông quốc tế như BBC tiếng Nga, Mediazona và Viện Nghiên cứu Chiến tranh cho rằng số binh sĩ Nga tử trận có thể đã lên tới hàng chục ngàn người.
BBC tiếng Nga và Mediazona, thông qua việc đối chiếu dữ liệu từ cáo phó, bia mộ và các hồ sơ công khai, đã xác nhận danh tính của hơn 120.000 quân nhân Nga tử trận kể từ năm 2022. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng con số thực tế có thể còn cao hơn đáng kể.
Chính trong bối cảnh ấy, công nghệ trí tuệ nhân tạo đã bước vào khoảng trống đau thương của những gia đình mất người thân.
Tại Nga, nhiều công ty kỹ thuật và các nhà thiết kế độc lập đã cung cấp dịch vụ tạo đoạn phim tưởng niệm bằng trí tuệ nhân tạo với mức giá dao động từ vài ngàn đến hàng chục ngàn đồng rúp. Khách hàng chỉ cần gửi hình ảnh, các đoạn phim cũ cùng một số thông tin căn bản về người đã khuất. Sau vài ngày, hệ thống sẽ tạo ra những đoạn phim sống động đến mức người chết dường như thật sự quay trở lại.
Một số chuyên gia tâm lý cho rằng đây có thể là một cách giúp các gia đình đối diện với mất mát. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia khác lại lo ngại rằng công nghệ này đang làm mờ ranh giới giữa ký ức và thực tại.
Giáo sư Elaine Kasket, chuyên gia nghiên cứu về cái chết trong thời đại kỹ thuật số tại Đại học Northumbria của Anh, từng cảnh báo rằng trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra “ảo giác về sự bất tử”, khiến con người khó chấp nhận sự thật rằng người thân của họ đã vĩnh viễn ra đi.
Nhưng cuộc tranh cãi không chỉ dừng lại ở lãnh vực tâm lý. Nhiều người Ukraine cho rằng việc tái dựng hình ảnh các binh sĩ Nga như những người hùng trở về trong chiến thắng chẳng khác nào một hình thức tuyên truyền mới. Đối với họ, những đoạn phim ấy không đơn thuần là ký ức của một gia đình, mà còn là biểu tượng của một cuộc chiến đã cướp đi sinh mạng của hàng chục ngàn người.
Trong khi đó, những gia đình Nga mất con, mất chồng hay mất cha lại nhìn vấn đề từ một góc độ hoàn toàn khác. Đối với họ, trí tuệ nhân tạo không phải là một công cụ chính trị, mà chỉ là một phương tiện giúp xoa dịu nỗi đau.
Hai cách nhìn ấy đối đầu dữ dội với nhau trên mạng xã hội, tạo nên một cuộc chiến mới nằm ngoài chiến trường.
Nếu trước đây chiến tranh được tiến hành bằng pháo binh, xe tăng và phi cơ không người lái, thì giờ đây cuộc xung đột còn kéo dài trong không gian kỹ thuật số, nơi ký ức, cảm xúc và ngay cả hình ảnh của người đã chết cũng trở thành một phần của cuộc đối đầu.
Theo BBC, hiện tượng “hồi sinh bằng trí tuệ nhân tạo” không chỉ xuất hiện tại Nga mà còn bắt đầu lan sang nhiều quốc gia khác. Tuy nhiên, tại Nga và Ukraine, nơi cuộc chiến vẫn để lại những vết thương sâu sắc, hiện tượng này mang một ý nghĩa đặc biệt nhạy cảm.
Bởi đối với một người mẹ Nga mất con trai ngoài mặt trận, đoạn phim do trí tuệ nhân tạo tạo ra có thể là lần cuối cùng bà được nhìn thấy con mình mỉm cười. Nhưng đối với một người mẹ Ukraine mất con trong các cuộc pháo kích, hình ảnh ấy lại có thể khơi dậy những ký ức đau đớn nhất. Và đó có lẽ là nghịch lý lớn nhất của thời đại trí tuệ nhân tạo.
Công nghệ được tạo ra để phục vụ con người, nhưng trong một thế giới đầy chia rẽ bởi chiến tranh, cùng một đoạn phim có thể là niềm an ủi đối với người này, đồng thời lại trở thành nỗi phẫn nộ đối với người khác. Khi trí tuệ nhân tạo có thể khiến người chết “trở về”, câu hỏi khiến nhân loại day dứt không còn là liệu công nghệ có đủ mạnh hay không. Mà là liệu con người đã thật sự sẵn sàng đối diện với những hệ quả về đạo đức, tâm lý và xã hội mà chính công nghệ ấy tạo ra hay chưa.
NGƯỜI QUAN SÁT/tổng hợp BBC News,…
