Trung Quốc đang đối diện một làn sóng gia tăng bệnh ung thư ngày càng nghiêm trọng, trong bối cảnh ô nhiễm môi sinh, dân số lão hóa nhanh và những nghi vấn về mức độ minh bạch của dữ liệu y tế ngày càng gây tranh luận gay gắt trong giới chuyên gia quốc tế…
Trong nhiều năm qua, thế giới từng nhìn Trung Quốc như biểu tượng của tăng trưởng kinh tế thần tốc, với những đô thị khổng lồ rực sáng ánh đèn, nhà máy hoạt động suốt ngày đêm, và các khu kỹ nghệ trải dài bất tận. Thế nhưng phía sau hình ảnh “công xưởng của thế giới” ấy, một cuộc khủng hoảng khác đang âm thầm lan rộng: số ca ung thư gia tăng mạnh mẽ chưa từng thấy, kéo theo mối lo về ô nhiễm không khí, thực phẩm nhiễm độc, dân số già hóa, và đặc biệt là vấn đề thiếu minh bạch trong thống kê y tế.
Ngày 20 tháng 4 năm 2026, dữ liệu do Trung tâm Ung thư Quốc gia Trung Quốc công bố cho thấy quốc gia này vẫn đang gánh chịu một áp lực ung thư rất lớn, dù một số chỉ số được giới hữu trách cho rằng đang có dấu hiệu cải thiện. Ông Hà Kiệt, giám đốc trung tâm này, cho biết tỷ lệ sống sót sau 5 năm của bệnh nhân ung thư đã tăng trong thời gian gần đây nhờ mở rộng chương trình tầm soát và điều trị.
Tuy nhiên, đằng sau những con số mang tính trấn an đó là một thực tế đáng lo ngại hơn nhiều. Nhiều nghiên cứu quốc tế liên tục cảnh báo rằng số ca ung thư tuyệt đối tại Trung Quốc vẫn tiếp tục gia tăng mạnh, do dân số lão hóa nhanh, môi trường ô nhiễm kéo dài và lối sống công nghiệp hóa cao độ. Một nghiên cứu đăng trên tập san Cancer Biology & Medicine vào cuối năm 2025 dự báo tổng số tử vong vì ung thư tại Trung Quốc có thể lên đến khoảng 2,4 triệu người mỗi năm vào năm 2030.
Điều khiến dư luận lo ngại hơn nữa là nhiều chuyên gia cho rằng quy mô thật sự của khủng hoảng có thể còn lớn hơn các con số được công bố. Một số nghiên cứu quốc tế nêu vấn đề về tình trạng báo cáo thiếu hoặc không đồng nhất dữ liệu giữa các địa phương, nhất là tại vùng thôn quê hoặc các khu kỹ nghệ kém phát triển.
Trong nhiều năm, các vùng kỹ nghệ phía bắc Trung Quốc như Hà Bắc, Liêu Ninh hay Sơn Đông thường xuyên chìm trong lớp sương khói độc hại dày đặc. Các hạt bụi mịn PM2.5, khí thải công nghiệp, hóa chất độc hại và nguồn nước ô nhiễm đã trở thành nỗi ám ảnh của hàng triệu gia đình. Một báo cáo mới của Liên minh Kiểm soát Ung thư Quốc tế (UICC) công bố tháng 4 năm 2026 cho biết ô nhiễm không khí có thể làm tăng nguy cơ mắc ung thư nói chung khoảng 11% và tăng nguy cơ tử vong do ung thư khoảng 12%.
Các nhà khoa học đặc biệt cảnh báo tình trạng ung thư phổi ở người không hút thuốc đang gia tăng mạnh tại Đông Á, trong đó Trung Quốc là điểm nóng đáng quan ngại nhất. Một nghiên cứu được đăng trên South China Morning Post, dẫn dữ liệu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), cho thấy số ca ung thư phổi ở phụ nữ và người trẻ không hút thuốc tại Trung Quốc tăng nhanh, với nguyên nhân chính bị nghi liên quan đến ô nhiễm không khí kéo dài.
Nhưng vấn đề không chỉ dừng lại ở khói bụi. Giới nghiên cứu cho rằng tốc độ công nghiệp hóa cực nhanh trong ba thập niên qua đã để lại một di sản môi sinh khổng lồ. Nhiều “làng ung thư” từng bị báo chí quốc tế phanh phui xuất hiện quanh các khu kỹ nghệ hóa chất và những dòng sông bị ô nhiễm nặng. Dù những năm gần đây chính quyền Trung Quốc có siết chặt hơn về môi trường, nhưng hậu quả tích tụ lâu dài không thể được giải quyết chỉ trong vài chiến dịch làm sạch.
Một yếu tố khác khiến tình hình thêm trầm trọng là dân số già hóa. Theo nhiều nghiên cứu dịch tễ học, nguy cơ mắc ung thư tăng mạnh sau tuổi 65. Trong khi đó, Trung Quốc đang bước vào giai đoạn lão hóa nhanh nhất trong lịch sử hiện đại. Một nghiên cứu đăng trên ScienceDirect dự báo số ca ung thư mới ở nhóm người cao tuổi tại Trung Quốc có thể tăng gần 50% vào năm 2030.
Tại các bệnh viện lớn ở Bắc Kinh, Thượng Hải hay Quảng Châu, cảnh tượng bệnh nhân chen chúc tại các hành lang khoa ung bướu đã trở nên quen thuộc. Trên mạng xã hội Trung Quốc, nhiều đoạn video cho thấy thân nhân bệnh nhân phải xếp hàng từ rạng sáng để giành suất khám. Đáng lo hơn, không ít trường hợp phát hiện bệnh ở giai đoạn quá trễ do thiếu khả năng tiếp cận chương trình tầm soát sớm.
Khoảng cách giàu nghèo trong hệ thống y tế cũng ngày càng lộ rõ. Các nghiên cứu cho thấy khu vực đô thị phát triển có tiến bộ rõ rệt trong điều trị ung thư, trong khi các vùng nông thôn và tỉnh nghèo bị tụt lại phía sau.
Trong bối cảnh đó, vấn đề minh bạch dữ liệu trở thành điểm nóng tranh luận. Một số nhà quan sát quốc tế cho rằng Trung Quốc thường công bố các số liệu tích cực về “tỷ lệ cải thiện”, nhưng lại ít minh bạch đầy đủ về quy mô thực tế của ô nhiễm và gánh nặng bệnh tật. Điều này khiến nhiều chuyên gia y tế công cộng lo ngại rằng việc hoạch định chính sách có thể bị chi phối bởi áp lực thành tích và yếu tố hành chánh địa phương.
Trên các diễn đàn quốc tế, nhiều ý kiến cho rằng việc thiếu dữ liệu minh bạch khiến người dân khó đánh giá đúng mức độ nghiêm trọng của tình hình. Một số bình luận còn ví cuộc khủng hoảng ung thư tại Trung Quốc như một “quả bom hẹn giờ y tế” của mô hình phát triển công nghiệp quá nóng.
Dĩ nhiên, phía Bắc Kinh bác bỏ nhiều chỉ trích và nhấn mạnh rằng họ đang đầu tư mạnh vào công tác tầm soát, phát triển thuốc điều trị mới và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong chẩn đoán ung thư. Tuy nhiên, ngay cả khi hệ thống y tế có được cải thiện, tốc độ gia tăng bệnh tật vẫn đang tạo áp lực khổng lồ lên toàn xã hội.
Cuộc khủng hoảng này vì thế không chỉ thuần túy là một vấn đề y tế. Nó phản ánh cái giá phải trả cho nhiều thập niên phát triển bằng mọi giá, nơi nhà máy mọc lên nhanh hơn hệ thống bảo vệ môi sinh, nơi tăng trưởng kinh tế từng được đặt lên trên chất lượng không khí và sức khỏe cộng đồng.
Và giờ đây, giữa những thành phố mù mịt bụi mịn và các bệnh viện quá tải, Trung Quốc đang đối diện một câu hỏi nặng nề: liệu cỗ máy tăng trưởng khổng lồ ấy có đang bị chính hệ quả môi sinh và y tế do nó tạo ra kéo ngược trở lại hay không.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
