Sau hơn 15 năm bị treo lơ lửng, dự án mỏ sắt Thạch Khê lại một lần nữa nóng lên khi Chính Phủ CSVN yêu cầu xử lý theo đúng kết luận của Bộ Chính trị, nhấn mạnh “không để thất thoát tài sản quốc gia”. Thế nhưng, điều khiến dư luận băn khoăn là: sự thất thoát ấy có thật sự chỉ mới bắt đầu, hay đã âm thầm diễn ra từ nhiều năm trước đó?…
Ngày 11 tháng 5 năm 2026, thông tin liên quan đến dự án mỏ sắt Thạch Khê tại Hà Tĩnh tiếp tục thu hút sự chú ý khi Chính Phủ CSVN yêu cầu xử lý theo đúng kết luận của Bộ Chính trị, không để thất thoát tài sản và tài nguyên quốc gia. Chỉ một dòng chỉ đạo ngắn gọn, nhưng phía sau là hơn 15 năm tranh luận kéo dài, đình trệ, và hàng ngàn tỷ đồng đã bị “chôn” trong một dự án từng được kỳ vọng sẽ trở thành mỏ sắt lớn nhất Đông Nam Á.
Mỏ sắt Thạch Khê tọa lạc tại quận Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh, được đánh giá có trữ lượng hơn 540 triệu tấn quặng, chiếm hơn phân nửa trữ lượng quặng sắt của cả nước. Dự án được cấp phép từ năm 2008 cho Công ty Cổ phần Sắt Thạch Khê (TIC), với sự tham gia của nhiều công ty quốc doanh lớn như TKV. Thời điểm ấy, giới hữu trách từng ca ngợi đây sẽ là “đầu máy công nghiệp luyện kim”, giúp Việt Nam giảm lệ thuộc vào việc nhập cảng quặng sắt.
Thế nhưng, thay vì trở thành một biểu tượng công nghiệp hóa, Thạch Khê lại biến thành một trong những dự án gây nhiều tranh cãi nhất trong nhiều năm qua. Từ năm 2011, dự án gần như bị “đóng băng” sau hàng loạt cảnh báo liên quan đến môi sinh, công nghệ khai thác, khả năng tài chính của chủ đầu tư, cũng như nguy cơ ảnh hưởng đến đời sống của hàng chục ngàn người dân ven biển Hà Tĩnh.
Theo các số liệu từng được công bố, gần 2.000 tỷ đồng đã được rót vào dự án, nhưng mỏ vẫn nằm im trong nhiều năm. Máy móc xuống cấp, đất đai bị bỏ hoang, còn đời sống người dân trong khu vực quy hoạch thì bị xáo trộn nghiêm trọng. Hàng ngàn hộ dân rơi vào cảnh “đi không được, ở không xong” vì quy hoạch treo kéo dài hơn một thập niên.
Điều khiến dư luận quan tâm không chỉ là câu chuyện có tiếp tục khai thác hay không, mà là một câu hỏi lớn hơn: ai sẽ là người chịu trách nhiệm cho sự lãng phí kéo dài ấy?
Trong các văn kiện trước đây, Ủy ban Nhân dân tỉnh Hà Tĩnh từng nhiều lần đề nghị ngưng hẳn dự án, với lý do chủ đầu tư không đủ khả năng, nguy cơ môi sinh quá lớn, và hiệu quả kinh tế không đủ thuyết phục. Ngược lại, một số bộ ngành trung ương lại cho rằng cần tiếp tục nghiên cứu khai thác vì đây là nguồn tài nguyên mang tính chiến lược quốc gia. Chính sự giằng co này khiến số phận mỏ Thạch Khê rơi vào tình trạng kéo dài nhiều năm, nửa sống nửa chết.
Điều đáng nói là trong suốt tiến trình đó, hầu như rất ít cá nhân hay cơ quan nào của Việt Nam bị quy trách nhiệm cụ thể về những thiệt hại kinh tế đã xảy ra. Một dự án hàng chục ngàn tỷ đồng bị đình trệ hơn một thập niên, tài nguyên bị bỏ phí, người dân sống trong cảnh khốn đốn giữa vùng quy hoạch treo, nhưng rốt cuộc mọi việc lại được giải thích bằng những cụm từ quen thuộc như “yếu tố khách quan”, “cần tiếp tục nghiên cứu”, hoặc “thực hiện theo chỉ đạo”.
Đây cũng là điểm khiến nhiều người liên tưởng đến một căn bệnh cố hữu trong công tác quản trị công tại Việt Nam: những quyết định rất lớn có thể được đưa ra nhanh chóng, nhưng khi thất bại xảy ra thì trách nhiệm lại bị hòa tan trong tập thể, không rõ cá nhân chịu trách nhiệm cụ thể.
Trong một nền quản trị minh bạch, những dự án như Thạch Khê lẽ ra phải có đầy đủ công khai về báo cáo tài chính, đánh giá tác động môi trường, phân định trách nhiệm từng bộ ngành, và lộ trình xử lý rõ ràng. Thế nhưng thực tế tại Việt Nam, phần lớn thông tin chỉ xuất hiện nhỏ giọt qua các văn bản kết luận hành chánh hoặc những phát biểu mang tính khái quát.
Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị CSVN ban hành ngày 10 tháng 2 năm 2022 từng yêu cầu phải đánh giá hiệu quả kinh tế – xã hội một cách bền vững trước khi quyết định số phận dự án Thạch Khê. Đây được xem là dấu hiệu cho thấy trung ương bắt đầu thận trọng hơn đối với các đại dự án khai khoáng, sau hàng loạt bài học thất thoát trong quá khứ.
Tuy nhiên, điều mà dư luận chờ đợi không chỉ là những khẩu hiệu như “không để thất thoát”. Bởi trên thực tế, sự thất thoát đã diễn ra trong nhiều năm. Vấn đề người dân muốn được trả lời là một cách rõ ràng: nếu tiếp tục thì ai chịu trách nhiệm về hiệu quả? Nếu dừng lại thì ai sẽ chịu trách nhiệm về thiệt hại?
Nếu không thể trả lời hai câu hỏi đó một cách minh bạch, thì Thạch Khê sẽ tiếp tục là một biểu tượng quen thuộc của mô hình quản trị nửa vời: dự án được mở ra bằng những kỳ vọng rất lớn, nhưng khép lại trong sự im lặng tập thể.
Và nguy hiểm hơn, nó phản ánh một thực trạng đáng lo ngại của nền kinh tế hiện nay: tài nguyên quốc gia vẫn có thể bị treo lơ lửng hàng chục năm chỉ vì sự thiếu nhất quán trong điều hành, trong khi hậu quả cuối cùng vẫn luôn rơi xuống vai người dân địa phương và ngân sách quốc gia.
NGƯỜI QUAN SÁT
