Trong nhiều thập niên gần đây, Phật giáo thế giới – đặc biệt tại châu Á – đang đối diện một khủng hoảng chưa từng có: khủng hoảng niềm tin vào Tăng đoàn. Không phải vì giáo lý của Đức Phật suy yếu; mà vì hình ảnh của người xuất gia ngày càng xa rời tinh thần nguyên thuỷ.
Nhiều hiện tượng đang diễn ra khắp nơi: Chùa chiền xây dựng như cung điện, dát vàng, dát bạc. Tăng sĩ mặc pháp phục lộng lẫy, mão miện rực rỡ như vua chúa. Nghi lễ rườm rà, phô trương, mang tính cung đình hơn là tu tập. Tăng sĩ được rước bằng xe hơi lộng lẫy bóng loáng, sang trọng, vừa bước xuống xe có người hầu ngừơi hạ, thảm đỏ, lọng che, hương trầm nghi ngút. Phật tử cung nghinh như nghênh giá hoàng gia. Chỗ ngồi của vị chủ lễ chạm trổ rồng phượng như ngai vàng.
Tăng sĩ gần gũi giới quyền lực, giàu có, xa rời quần chúng bình dân. Mê tín dị đoan, cầu tài, cầu lộc, cúng sao giải hạn… tràn lan dưới danh nghĩa Phật giáo. Những điều ấy không phải là lỗi của Phật tử, mà là trách nhiệm của Tăng đoàn, vì đã để cho Phật giáo bị hiểu sai, thực hành sai, và bị thương mại hoá.
Đức Phật đã cảnh báo từ hơn 2.500 năm trước: “Pháp ta như chiếc bè, dùng để qua sông, chớ nên ôm giữ.” (Kinh Trung Bộ – Kinh Ví Dụ Con Rắn)
Ngày nay, nhiều nơi không những ôm giữ chiếc bè, mà còn trang trí nó bằng vàng bạc, biến nó thành vật thờ, quên mất mục đích giải thoát.
LỜI NHẮC NHỞ TỪ ĐỨC ĐẠT LAI LẠT MA THỨ 14: GIÁO PHÁP LÀ ĐỂ THỰC HÀNH, KHÔNG PHẢI ĐỂ TRÌNH DIỄN
Ngài kể rằng, một dịp ghé thăm đất nước Thái Lan có một vị Thầy giảng thuyết rất hay, thông suốt Tam Tạng, nói năng lưu loát, biện tài vô ngại. Nhưng Ngài nói: “Nói lại lời Phật thì ai cũng nói được. Điều quan trọng là thực chứng của chính mình.”
Đây là lời cảnh tỉnh mạnh mẽ đối với Tăng sĩ thời nay. Phật giáo không cần những “diễn giả”, “học giả”, “người trình diễn pháp thoại”. Phật giáo cần người sống được với pháp, người thực hành, người chuyển hoá.
Cảnh tượng khiến Ngài xúc động, khi bắt gặp vị Thầy đề cập ở trên ngồi trên tảng đá đơn sơ, gần gũi, không phân biệt, không ngai vàng, không pháp toạ lộng lẫy trong lúc giảng pháp, Ngài xúc động, tôn kính và nói: “Đó mới là hình ảnh của Tăng sĩ thời Đức Phật.”
Ngài nhìn lại chính mình – được Phật tử trang trí pháp toạ quá mức – và cảm thấy xấu hổ. Nhưng Ngài chấp nhận vì không muốn làm tổn thương tâm thành của Phật tử.
Câu trả lời về chiếc mão vàng hay đỏ. Khi được hỏi: “Nếu Ngài trở về quê hương, Ngài sẽ đội mão vàng hay đỏ?” Ngài đáp ngay: “Tôi về để đem giáo pháp hạnh phúc, an lạc, giải thoát. Còn áo mão thì quăng đi, nó giúp được gì đâu.” Đây là lời tuyên bố mang tính cách mạng đối với Phật giáo hiện đại.
Xa rời tinh thần “thiểu dục tri túc.” Đức Phật dạy: “Biết đủ là giàu.” (Kinh Pháp Cú, câu 204.) Nhưng ngày nay, nhiều nơi, chứ không phải hầu hết: Chùa càng xây càng lớn, tượng càng làm càng cao, lễ càng tổ chức càng hoành tráng, pháp phục càng may càng sang trọng. Tăng sĩ trở thành người quản lý dự án, người điều hành tài chính, người tổ chức sự kiện, thay vì người tu.
Tăng sĩ bị thần thánh hoá, Phật tử quỳ lạy, rước kiệu, tung hoa, trải thảm đỏ…
Tăng sĩ ngồi trên pháp toạ như ngai vàng. Đức Phật đã dạy: “Ai thấy pháp là thấy ta.” (Kinh Tương Ưng – Phẩm Uẩn.) Không hề có câu: “Ai thấy y áo lộng lẫy là thấy ta.”
Mê tín thay thế chánh tín có nơi tổ chức cầu tài, cầu lộc, cúng sao, giải hạn, xem ngày, xem tuổi…
Tất cả đều không phải Phật giáo, Đức Phật đã dạy: “Ta không phải là người ban phước hay giáng hoạ.” (Kinh Tăng Chi Bộ) Nhưng ngày nay, nhiều chùa lại đứng ra làm điều mà Đức Phật phủ nhận.
Tăng sĩ gần gũi quyền lực, xa rời quần chúng. Đức Phật sống giữa dân nghèo, ngủ dưới gốc cây, khất thực từng nhà.
Ngày nay, nhiều vị: Chỉ tiếp người giàu, chỉ dự lễ của giới quyền lực, chỉ giảng pháp trong hội trường sang trọng. Không còn bước chân vào nhà ngưòi khổ, xóm nghèo. Đó là đi ngược hoàn toàn tinh thần của Tăng đoàn thời Phật.
TRỞ VỀ PHẬT GIÁO NGUYÊN THỦY – KHÔNG PHẢI LÀ ĐI LÙI, MÀ LÀ ĐI ĐÚNG
Phật giáo nguyên thuỷ là gì? Không phải là “cổ hủ”, “lỗi thời”, “không phù hợp hiện đại”.
Phật giáo nguyên thuỷ là: Sống giản dị, giữ giới nghiêm túc, thiền định sâu sắc, trí tuệ làm nền tảng, từ bi làm phương tiện, không phô trương, không thương mại hoá, không quyền lực hoá.
Đức Phật đã để lại mô hình Tăng đoàn hoàn hảo. Tăng đoàn thời Phật: Không có chùa lớn, không có ngai vàng, không có pháp phục lộng lẫy, không có nghi lễ cung đình, không có xe sang, thảm đỏ. Không có cúng sao giải hạn, không có bán bùa, bán phép mà là thực hành miên mật về Giới – Định – Tuệ. Khất thực – Thiền định – Hoằng pháp. Sống giữa dân, không tách biệt.
Lời dạy của các bậc cao tang như HT. Thích Nhất Hạnh: “Nếu Tăng đoàn không trở về đời sống đơn giản, thì Phật giáo sẽ mất gốc.”
HT. Narada: “Phật giáo không phải là nghi lễ. Phật giáo là con đường chuyển hoá.”
HT. Mahasi Sayadaw: “Một giờ thiền định có giá trị hơn trăm bài thuyết pháp.”
HT. Ajahn Chah: “Người ta không kính trọng y áo của thầy. Người ta kính trọng đời sống của thầy.”
ĐỨC PHẬT ĐÃ TIÊN TRI VỀ SỰ SUY ĐỒI CỦA TĂNG GIÀ
Kinh Tăng Chi Bộ – Lời cảnh báo về Tăng đoàn suy thoái. Đức Phật nói rất rõ trong Tăng Chi Bộ (AN 5.79): “Này các Tỳ-kheo, Tăng đoàn sẽ suy thoái khi các Tỳ-kheo ưa thích hội họp đông đảo, ưa thích nghi lễ, ưa thích phô trương, ưa thích nói nhiều mà không thực hành.”
Đây là mô tả chính xác tình trạng hiện nay: Hội họp đông người để phô trương, nghi lễ rườm rà, tăng sĩ nói nhiều, giảng nhiều, nhưng ít thiền định. Ít ai sống đời “thiểu dục tri túc” Đức Phật đã thấy trước điều này từ 2.500 năm trước.
Kinh Đại Bát Niết Bàn – Tăng sĩ chạy theo lợi dưỡng. Trong Kinh Đại Bát Niết Bàn, Đức Phật nói: “Sau khi Ta diệt độ, có những Tỳ-kheo vì lợi dưỡng mà làm các việc phi pháp, khiến chánh pháp bị che lấp.”
Ngày nay: Tăng sĩ nhận cúng dường quá mức, dùng vật phẩm xa xỉ, xây chùa như cung điện , tổ chức lễ hội để thu hút tài lực, gần gũi giới quyền lực để được bảo trợ. Đây không phải là lỗi của Phật tử, mà là sự buông lỏng của Tăng đoàn.
Kinh Pháp Cú – Đức Phật bác bỏ nghi lễ phô trương. Đức Phật dạy:
“Không phải do đầu đội tóc,
Không phải do dòng họ,
Không phải do nghi lễ,
Mà trở thành Sa-môn.
Chỉ khi nào dứt trừ tham, sân, si
Mới thật là Sa-môn.”
(Pháp Cú, câu 264–267)
Như vậy: Mão miện không làm nên Sa-môn, pháp phục lộng lẫy không làm nên Sa-môn, nghi lễ hoành tráng không làm nên Sa-môn, ngai vàng chạm rồng phượng càng không làm nên Sa-môn. Chỉ có giới – định – tuệ mới làm nên Sa-môn.
Kinh Trung Bộ – Đức Phật bác bỏ sự tôn sùng hình thức. Trong Kinh Ví Dụ Con Rắn (MN 22), Đức Phật nói: “Người chấp vào hình thức, nghi lễ, là người nắm con rắn sai cách, sẽ bị rắn cắn.”
Ngày nay, nhiều nơi: Chấp vào hình thức. Chấp vào nghi lễ, chấp vào pháp phục, chấp vào kiến trúc chùa, chấp vào sự cung kính của Phật tử. Tất cả đều là nắm con rắn sai cách.
Kinh Tương Ưng – Đức Phật dạy về sự giản dị. Đức Phật nói: “Như con chim, đi đến đâu cũng chỉ mang theo đôi cánh. Tỳ-kheo cũng vậy, chỉ nên mang theo những gì thật cần thiết.” (Tương Ưng Bộ – Phẩm Tương Ưng Tỳ-kheo)
Ngày nay: Tăng sĩ mang theo điện thoại đời mới, xe sang, pháp phục nhiều bộ, vật dụng xa xỉ, hành lý đầy đủ như người thế tục. Điều này trái ngược hoàn toàn với lời Phật dạy..
Nếu Tăng sĩ không thay đổi, Phật giáo sẽ bị thế tục hoá hoàn toàn
Ngày nay, nhiều chùa: Hoạt động như doanh nghiệp, tăng sĩ như nhà quản lý, nghi lễ như sự kiện văn hoá, phật tử như khách hàng, cúng dường như giao dịch kinh tế. Đây là sự thế tục hoá nguy hiểm, khiến Phật giáo đánh mất bản chất.
Nếu không cải cách, Phật giáo sẽ trở thành: Một loại hình văn hoá, một sản phẩm du lịch, một nghi lễ truyền thống, một tổ chức xã hội, một công cụ chính trị. Nhưng không còn là con đường giải thoát.
Nếu Tăng sĩ không trở về nguyên thuỷ, giới trẻ sẽ rời bỏ Phật giáo. Giới trẻ ngày nay: Không tin vào mê tín, không tin vào nghi lễ rườm rà, không tin vào sự phô trương, không tin vào quyền lực tôn giáo, không tin vào hình thức. Họ chỉ tin vào: Khoa học, thiền định, tâm lý học, sự giản dị, sự chân thật.
Nếu Tăng sĩ không trở về đúng tinh thần Đức Phật, giới trẻ sẽ tìm đến: Thiền chánh niệm phi tôn giáo, tâm lý trị liệu, các phong trào tâm linh mới, các tôn giáo khác. Phật giáo sẽ mất thế hệ kế thừa. Một khi niềm tin mất đi, không thể lấy lại.
Nếu Tăng sĩ không sống đúng pháp, Tăng đoàn sẽ tự tan rã. Đức Phật nói trong Kinh Tăng Chi Bộ (AN 2.20): “Không ai có thể phá hoại Tăng đoàn từ bên ngoài.
Chỉ có Tăng đoàn tự phá hoại chính mình.”
Ngày nay, Tăng đoàn đang tự phá hoại bằng: Sự chia rẽ, tranh quyền, tranh chùa, tranh tín đồ, tranh tài lực, buông lỏng giới luật, phô trương hình thức. Không cần ai phá hoại từ bên ngoài. Tăng đoàn tự suy yếu từ bên trong.
Nguyên Vinh-Nguyễn Ngọc Mùi
