Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ đang đối mặt với nhiều chỉ trích từ các nhà ngoại giao và những người Mỹ mắc kẹt ở Trung Đông, cho rằng chính quyền Tổng thống Donald Trump đã đặt công dân Mỹ vào tình thế nguy hiểm khi phát động chiến tranh với Iran mà không có kế hoạch đầy đủ để hỗ trợ họ rời khỏi khu vực.
Bộ Ngoại giao cho biết họ đã bắt đầu sơ tán công dân Mỹ bằng các chuyến bay thuê bao từ hôm thứ Tư và đã liên lạc với hàng nghìn người Mỹ trong khu vực. Tuy nhiên, nhiều nhà ngoại giao kỳ cựu và các du khách đang mắc kẹt cho rằng các biện pháp này quá ít và quá chậm, trong khi hàng loạt chuyến bay bị hủy và nhiều quốc gia đóng cửa không phận khiến người dân không thể rời đi.
Kể từ khi Hoa Kỳ và Israel mở các cuộc tấn công vào Iran hôm thứ Bảy, Tehran đã phóng nhiều đợt drone và hỏa tiễn nhằm vào các nước láng giềng, bao gồm Saudi Arabia, Qatar và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất. Nhiều quốc gia trong khu vực đã phải đóng cửa không phận và tạm ngừng hoạt động tại các sân bay.
Cho đến giữa tuần, Bộ Ngoại giao chủ yếu chỉ cung cấp thông tin cơ bản về tình hình an ninh và các lựa chọn di chuyển thương mại thông qua đường dây nóng và tin nhắn văn bản. Trước hôm thứ Tư, những người tuyệt vọng gọi vào đường dây này chỉ nhận được thông báo tự động rằng chính phủ Mỹ không thể giúp họ rời khỏi khu vực.
Sau đó, bộ này đã thuê một số xe buýt để đưa công dân Mỹ từ các quốc gia không còn chuyến bay sang những nước vẫn còn hoạt động hàng không, dù chưa rõ số lượng xe được điều động là bao nhiêu.
Trong tuyên bố hôm thứ Năm, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Dylan Johnson cho biết các chuyến bay thuê bao và phương tiện vận chuyển đường bộ đang được triển khai và sẽ tiếp tục tăng cường trong ngày.
Bộ này cho biết chuyến bay sơ tán đầu tiên đã rời khu vực trở về Mỹ vào hôm thứ Tư, nhưng không nêu rõ còn bao nhiêu chuyến bay khác đang được triển khai hoặc lên kế hoạch.
Nhiều nhà ngoại giao kỳ cựu cho rằng Bộ Ngoại giao không chỉ phản ứng chậm sau khi chiến sự bùng nổ mà còn thiếu chuẩn bị ngay từ trước đó.
Theo họ, bộ này đã không ban hành cảnh báo chính thức trước khi các cuộc tấn công bắt đầu để khuyến cáo công dân Mỹ rằng rủi ro đi lại trong khu vực đang gia tăng. Trong bối cảnh quân đội Mỹ đã tập trung lực lượng suốt mùa đông và Tổng thống Trump nhiều lần cảnh báo về khả năng tấn công, những cảnh báo như vậy sẽ không làm mất yếu tố bất ngờ về quân sự, các nhà ngoại giao nói.
“Cuộc chiến này bắt đầu vào thời điểm do chúng ta lựa chọn,” bà Yael Lempert, một nhà ngoại giao chuyên nghiệp từng làm đại sứ Mỹ tại Jordan dưới thời chính quyền Biden, nhận định. “Việc không phận bị đóng và các chuyến bay thương mại bị hạn chế là điều hoàn toàn có thể dự đoán.”
Bà Lempert, người từng tham gia tổ chức sơ tán công dân Mỹ khỏi Libya năm 2011, cho rằng các cuộc tấn công của Iran nhằm vào các quốc gia đối tác của Mỹ là kịch bản có thể lường trước, và không phận trong khu vực cũng đã từng đóng cửa trong các lần căng thẳng với Iran trong hai năm qua.
“Thật đáng kinh ngạc khi trong nhiều phái bộ ngoại giao Mỹ trong khu vực không có lệnh cho phép nhân viên không thiết yếu và gia đình rời đi, cũng như không có khuyến cáo công dân Mỹ rời khỏi khu vực cho đến vài ngày sau khi chiến tranh bắt đầu,” bà nói.
Trong khi đó, các quan chức Bộ Ngoại giao bảo vệ mạnh mẽ phản ứng của mình, cho biết một lực lượng đặc nhiệm hoạt động 24/24 đã hỗ trợ hơn 10.000 công dân Mỹ ở nước ngoài, và gần 20.000 người Mỹ đã trở về Hoa Kỳ từ Trung Đông kể từ khi xung đột bùng nổ.
Tuy nhiên, những người chỉ trích cho rằng các con số này không phản ánh đầy đủ thực tế. Chẳng hạn, số người được “hỗ trợ” bao gồm cả những người chỉ nhận được thông tin hướng dẫn an ninh. Ngoài ra, trong số 20.000 người đã trở về Mỹ có nhiều người tự xoay xở để về nước mà không nhận được sự trợ giúp của chính phủ.
Bà Linda Thomas-Greenfield, cựu đại sứ Mỹ tại Liên Hiệp Quốc dưới thời Tổng thống Biden, viết trên mạng xã hội rằng bà “bị sốc” trước sự thất bại của Bộ Ngoại giao trong việc hỗ trợ công dân Mỹ ở nước ngoài.
Hiệp hội Ngoại vụ Hoa Kỳ — tổ chức công đoàn đại diện cho các sĩ quan ngoại giao — cũng ra tuyên bố gay gắt, cho rằng cuộc khủng hoảng này phơi bày những khoảng trống nghiêm trọng trong khả năng sẵn sàng ngoại giao của Mỹ.
Tổ chức này cho biết năng lực của Bộ Ngoại giao đã bị suy yếu do các đợt sa thải, cắt giảm ngân sách và nghỉ hưu sớm kể từ khi ông Trump nhậm chức vào tháng Giêng năm ngoái, khiến bộ mất đi nhiều nhân sự giàu kinh nghiệm trong quản lý khủng hoảng, công tác lãnh sự và ngôn ngữ khu vực, đặc biệt là tiếng Ba Tư và tiếng Ả Rập.
Ngoài ra, Ai Cập, Iraq, Kuwait, Pakistan, Qatar, Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất hiện đều chưa có đại sứ Mỹ được Thượng viện phê chuẩn. Theo hiệp hội, các đợt cắt giảm nhân sự dưới quyền Ngoại trưởng Marco Rubio đã khiến nhiều đại sứ quán và văn phòng hỗ trợ thiếu nhân lực nghiêm trọng.
Một số nhà ngoại giao đặc biệt lo ngại về thông điệp do Mora Namdar, người đứng đầu Cục Lãnh sự của Bộ Ngoại giao, đăng tải trên mạng xã hội. Bà Namdar — một luật sư có khoảng một năm kinh nghiệm tại Bộ Ngoại giao — đã kêu gọi công dân Mỹ “RỜI ĐI NGAY” khỏi 14 quốc gia trong khu vực vì “rủi ro an ninh nghiêm trọng”.
Thông điệp này yêu cầu người dân sử dụng các phương tiện vận chuyển thương mại sẵn có, dù vào thời điểm đó nhiều chuyến bay thương mại đã khan hiếm hoặc không còn tồn tại.
Trong khi đó, ông Trump và nhiều quan chức cấp cao từng chỉ trích gay gắt chính quyền Joe Biden vì cho rằng họ đã không chuẩn bị tốt cho việc sơ tán công dân Mỹ và các đồng minh Afghanistan khi Kabul rơi vào tay Taliban năm 2021.
Bà Jan Fluitt-Dupuy, một người Mỹ nghỉ hưu từ bang Washington đang mắc kẹt tại Abu Dhabi cùng chồng là Eddie Dupuy, cho biết Bộ Ngoại giao trong nhiều ngày chỉ đưa ra những lời khuyên hoàn toàn vô ích, chẳng hạn khuyên họ rời đi bằng đường thương mại trong khi không phận khu vực đã đóng cửa.
Sau nhiều ngày gọi vào đường dây nóng của Bộ Ngoại giao và liên lạc với các nghị sĩ quốc hội, cặp vợ chồng cho biết họ có thể đã giành được một chỗ trên chuyến bay của chính phủ Mỹ để trở về nước.
Tuy nhiên, thời điểm chuyến bay vẫn chưa rõ ràng, và họ lo ngại rằng những đợt tấn công dữ dội có thể lại khiến không phận đóng cửa, bà Fluitt-Dupuy nói.
Nguồn nytimes
