KHI NGƯỜI BẢN XỨ MẶC ÁO DÀI ĐI CHÙA LỄ PHẬT
Một góc nhìn văn hóa học và xã hội học
Nguyên Vinh-Nguyễn Ngọc Mùi
Mỗi độ xuân về, khi những cơn gió lạnh cuối đông còn lẩn khuất trên những hàng cây trụi lá, bên cạnh những hàng cây hoa anh đào nở rộ, giữa nắng vàng trãi khắp cả lối đi, tôi lại có thói quen ghé chùa sớm hơn mọi năm. Không chỉ để thắp nén hương đầu năm, mà để nhìn lại một cảnh tượng đã trở thành quen thuộc mà vẫn khiến lòng tôi lay động đầy cảm xúc: những người bản xứ, những người Mỹ da trắng, khoác lên mình chiếc áo dài Việt Nam, lặng lẽ, ung dung bước vào chùa viếng cảnh và lễ Phật.
Họ đến với dáng vẻ trầm tĩnh, với nụ cười nhẹ, với ánh mắt hiền hòa như thể đã quen thuộc với không gian này từ lâu. Nhưng tôi biết, phần lớn trong số họ chỉ mới đến chùa vài năm gần đây — kể từ khi họ có một người bạn, một người phối ngẫu, một đồng nghiệp hay một người thân theo đạo Phật.
Và chính sự giản dị ấy lại làm nên vẻ đẹp sâu xa của mùa xuân nơi xứ người.
Trong sân chùa, giữa những cành mai vàng, hồng đào giả được dựng lên để gợi nhớ quê nhà, những tà áo dài thướt tha bay nhẹ trong gió. Điều làm tôi xúc động không chỉ là hình ảnh nam nữ Việt Nam trịnh trọng, duyên dáng trong tà áo truyền thống, mà còn là những người Mỹ — tóc vàng, mắt xanh, gương mặt phúc hậu — cũng khoác lên mình chiếc áo dài ấy.
Áo dài như một “biểu tượng mềm” của bản sắc Việt. Trong nghiên cứu văn hóa học, người ta gọi những biểu tượng như áo dài là soft symbols — biểu tượng mềm, không áp đặt, không gây tranh luận.
Không đòi hỏi sự hiểu biết sâu xa. Chỉ cần khoác lên người, là đã bước vào một không gian văn hóa khác.
Người bản xứ mặc áo dài không phải để “trải nghiệm văn hóa” theo kiểu du lịch. Họ mặc vì muốn hòa vào không khí trang nghiêm, thanh tịnh của buổi lễ. Họ mặc vì tôn trọng văn hóa của người mình thương yêu. Họ mặc vì cảm nhận được vẻ đẹp mềm mại, kín đáo và đầy nhân văn của chiếc áo dài Việt Nam. Trong khoảnh khắc ấy, áo dài không còn là trang phục của một dân tộc. Nó trở thành ngôn ngữ chung của sự trân trọng.
Người bản xứ đến chùa không vì giáo điều, không vì triết lý cao siêu, không vì những bài thuyết pháp dài, họ đến vì sự bình an.
Trong xã hội học tôn giáo, người ta gọi đây là hiện tượng – spiritual seeking — tìm kiếm sự bình an tinh thần, không gắn với niềm tin tôn giáo truyền thống.
Người phương Tây đến chùa vì họ tìm thấy: sự tĩnh lặng, sự chậm rãi, sự kết nối với chính mình, sự bình an không lời.
Không ai dạy họ phải lạy mấy lạy, không ai yêu cầu họ phải đọc kinh gì, không ai bắt họ phải hiểu giáo lý sâu xa. Họ chỉ làm theo cách mà trái tim họ mách bảo: một cái cúi đầu, một hơi thở sâu, một lời “A Di Đà Phật” nhỏ nhẹ. Đó chính là nghi thức tối giản — minimal ritual — một dạng nghi lễ phù hợp với xã hội hiện đại, nơi con người tìm kiếm sự giản dị và chân thật.
Sau lễ Phật, họ ngồi xuống dùng bữa cơm chay cùng mọi người, một miếng đậu hũ kho, một chén canh rau, một miếng bánh ít…không cao lương mỹ vị, nhưng đầy sự ấm áp.
Trong nhân học, ẩm thực được xem là cách nhanh nhất để con người bước vào văn hóa của nhau, không cần ngôn ngữ, không cần kiến thức, chỉ cần chia sẻ một bữa ăn. Ẩm thực chay ở chùa không chỉ là món ăn. Nó là một phương pháp truyền Phật pháp rất nhẹ nhàng: không thuyết giảng, không giáo điều, không triết lý cao siêu. Chỉ là sự chia sẻ, sự giản dị, sự tử tế. Và chính điều đó khiến người phương Tây cảm nhận được tinh thần Phật giáo một cách tự nhiên nhất.
Hiện tượng người bản xứ mặc áo dài đi chùa không phải là sự “Việt hóa” người Mỹ. Đó là sự tiếp biến văn hóa hai chiều — một khái niệm quan trọng trong xã hội học di dân.
Người Việt giữ bản sắc bằng cách chia sẻ, không khép kín và mang theo: chiếc áo dài, món chay tịnh, tiếng chuông chùa tĩnh thức, nghi lễ lạy Phật, tinh thần từ bi – hiền hòa.
Nhưng họ không giữ riêng cho mình, họ chia sẻ với cộng đồng bản xứ bằng sự chân thành. Người bản xứ tiếp nhận bằng sự tôn trọng, không chiếm dụng, họ không “mượn văn hóa” để làm đẹp, họ không “diễn”, họ không “thử cho biết”, họ tiếp nhận bằng sự trân trọng — điều mà các nhà nghiên cứu gọi là respectful adoption.
Đây là một mô hình hội nhập hài hòa, không xung đột, không áp đặt, không đồng hóa, không mất gốc. Chỉ có sự gặp gỡ của hai nền văn hóa — nơi cái đẹp được nhận ra, được trân trọng và được gìn giữ bằng trái tim.
Mùa xuân của sự lan tỏa, mỗi năm, mỗi mùa đông, mỗi dịp đầu xuân, cảnh tượng ấy lại lặp lại:
người bản xứ, người Mỹ da trắng, khoác áo dài Việt Nam, bước vào chùa lễ Phật với gương mặt bình an. Và tôi tin rằng: đó chính là con đường đẹp nhất để văn hóa Việt và Phật giáo Việt lan tỏa nơi xứ người — nhẹ nhàng, tự nhiên, không ồn ào, nhưng bền bỉ và sâu sắc. Xuân đến không chỉ trên cành mai, cành đào; Xuân đến trong từng nụ cười, từng cái cúi đầu, từng tà áo dài thướt tha giữa sân chùa;
Xuân đến trong sự gặp gỡ của hai nền văn hóa — nơi con người tìm thấy nhau trong sự bình an.
