Nga hôm thứ Ba tiếp tục thắt chặt việc làm chậm và hạn chế ứng dụng nhắn tin phổ biến Telegram, động thái được xem là bước leo thang mới trong chiến dịch kiểm soát phần còn lại của không gian mạng tự do tại Nga giữa lúc Tổng thống Vladimir Putin đang tiến hành cuộc chiến tại Ukraine.
Các gián đoạn mới đối với Telegram tại nhiều khu vực đã khiến hàng triệu người dùng — trong tổng số hơn 100 triệu người Nga truy cập ứng dụng mỗi tháng — rơi vào tình trạng bất ổn. Telegram từ lâu là nguồn tin tức, bình luận, giải trí, đồng thời là công cụ gọi điện và nhắn tin phổ biến nhất tại Nga.
Cơ quan quản lý truyền thông Nga, Roskomnadzor, tuyên bố sẽ tiếp tục áp đặt các biện pháp hạn chế cho đến khi Telegram “ngừng vi phạm luật pháp Nga”. Theo thông cáo được hãng tin nhà nước Tass công bố, cơ quan này cáo buộc Telegram không bảo vệ đầy đủ dữ liệu cá nhân, không ngăn chặn gian lận và để ứng dụng bị sử dụng bởi các phần tử khủng bố và tội phạm.
Sức ép chuyển sang ứng dụng do nhà nước kiểm soát
Các biện pháp mới được đưa ra trong bối cảnh Nga đã chặn hoặc gây cản trở nhiều nền tảng mạng xã hội và nhắn tin quốc tế, đồng thời thúc đẩy người dân chuyển sang sử dụng MAX — một ứng dụng do nhà nước kiểm soát, được quảng bá là lựa chọn “an toàn” thay thế Telegram hay WhatsApp. Nhiều nhà phân tích so sánh MAX với WeChat của Trung Quốc — một “siêu ứng dụng” do nhà nước quản lý và chi phối gần như toàn bộ đời sống mạng của nước này.
Nhà sáng lập Telegram, Pavel Durov, lên tiếng trên chính nền tảng của mình rằng Nga đang hạn chế quyền truy cập Telegram nhằm buộc công dân chuyển sang ứng dụng do nhà nước kiểm soát “được thiết kế cho giám sát và kiểm duyệt chính trị”.
Ông Durov — sinh tại Nga nhưng hiện sống tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất — cho biết Iran từng áp dụng chiến lược tương tự cách đây tám năm nhưng thất bại vì phần lớn người dân vẫn tiếp tục sử dụng Telegram. “Hạn chế tự do của công dân không bao giờ là câu trả lời đúng,” ông viết. “Telegram đại diện cho tự do ngôn luận và quyền riêng tư, bất kể áp lực.”
Trong một cuộc phỏng vấn năm ngoái với podcaster Lex Fridman, ông Durov nhấn mạnh rằng người Nga không chỉ dùng Telegram cho liên lạc cá nhân hay kinh doanh mà còn để tiếp cận các nguồn tin độc lập — trong khi Moscow đã chặn nhiều trang báo như BBC News Russian.
Vai trò then chốt trong đời sống Nga
Theo công ty giám sát Mediascope, gần ba phần tư người Nga từ 13 tuổi trở lên truy cập Telegram ít nhất một lần mỗi tháng; hơn một nửa sử dụng hằng ngày, với thời lượng trung bình 45 phút mỗi ngày.
Telegram cũng là kênh chính để người dân Nga theo dõi tình hình chiến sự tại Ukraine. Hàng loạt blogger quân sự cập nhật liên tục diễn biến mặt trận, đôi khi phù hợp — nhưng không phải lúc nào cũng hoàn toàn trùng khớp — với thông điệp chính thức của nhà nước.
Ông Andrei V. Gurulyov, nghị sĩ Nga và cựu sĩ quan quân đội cấp cao, nói với truyền thông trong nước rằng an ninh thông tin là một mặt trận quan trọng trong cuộc đối đầu giữa Nga và NATO. Dù thừa nhận việc siết chặt là bất tiện — kể cả với bản thân ông, người có hơn 62.000 người theo dõi trên Telegram — ông cho rằng đó là điều “phù hợp với hoàn cảnh hiện nay” và cho biết sẽ chuyển hoạt động sang ứng dụng MAX.
Leo thang hạn chế
Mùa hè năm ngoái, nhà chức trách Nga bắt đầu chặn các cuộc gọi thoại trên Telegram và WhatsApp, chuẩn bị cho chiến dịch khuyến khích sử dụng MAX. Các hạn chế mới không chỉ dừng ở thoại mà còn ảnh hưởng đến tin nhắn và nội dung đa phương tiện, khiến nhiều người dùng phàn nàn không thể tải cuộc trò chuyện, gửi tin nhắn hay xem video.
Trước đây, Nga từng chặn Telegram từ năm 2018 đến 2020 với lý do lo ngại nội dung cực đoan. Động thái mới diễn ra sau khi Moscow siết chặt YouTube, cũng như cấm Facebook và Instagram ngay từ đầu cuộc chiến — trong chiến lược mà ông Putin gọi là “chủ quyền công nghệ”.
Tuần này, theo các nguồn tin, YouTube.com đã bị gỡ khỏi hệ thống tên miền quốc gia, khiến phần lớn người Nga không thể truy cập nếu không sử dụng công nghệ vượt rào.
Người dân phản ứng
Nhiều người Nga đã tìm đến mạng riêng ảo (VPN) để vượt qua các rào cản. Dù VPN vẫn hợp pháp, việc tìm kiếm và sử dụng ngày càng khó khăn, và thường phải trả phí. Theo khảo sát của Trung tâm Levada, khoảng một phần ba người Nga cho biết đã sử dụng VPN.
Hàng nghìn người đã đổ vào trang của Roskomnadzor trên mạng xã hội VK để bày tỏ bất bình. “Bao giờ chuyện này mới kết thúc?” một người dùng viết. “Mỗi ngày lại mất quyền truy cập thêm một thứ.”
Một người khác mỉa mai rằng ông sẽ phải lấy lại chiếc radio sóng ngắn — cách mà nhiều người Nga thời Liên Xô từng nghe BBC hay Voice of America bất chấp sự cấm đoán.
Nhiều bài đăng phản đối đã nhanh chóng bị xóa khỏi nền tảng.
Nguồn nytimes
