Một vụ vỡ hồ chứa chất thải tại mỏ đồng Sino-Metals Leach Zambia, một doanh nghiệp do Trung Quốc sở hữu, đã biến một trong những con sông quan trọng nhất của Zambia thành vùng ô nhiễm nghiêm trọng. Hơn một năm sau thảm họa, người dân địa phương vẫn tiếp tục cuộc đấu tranh đòi bồi thường, trong khi những tranh cãi về trách nhiệm và việc khắc phục hậu quả vẫn chưa đi đến hồi kết…
Ngày 18/2/2025, Zambia xảy ra một trong những tai nạn môi trường nghiêm trọng nhất trong lịch sử khi hồ chứa chất thải tại mỏ đồng Sino-Metals Leach Zambia ở thị trấn Chambishi, tỉnh Copperbelt, bất ngờ bị vỡ. Khoảng 50 triệu lít chất thải có tính axit cùng nhiều loại kim loại độc hại đã tràn vào sông Mwambashi rồi đổ xuống sông Kafue, con sông cung cấp nguồn nước sinh hoạt quan trọng cho khoảng 60% dân số Zambia.
Theo lời kể của cư dân địa phương, chỉ sau một đêm, dòng nước đổi màu, cá chết hàng loạt, chim chóc biến mất và nhiều vùng đất canh tác ven sông bắt đầu bị ảnh hưởng. Các chuyên gia môi trường mô tả đây là một “dòng sông chết” khi hệ sinh thái bị tàn phá nặng nề bởi lượng axit và kim loại nặng quá lớn.
Trước tình trạng khẩn cấp, chính quyền Zambia phải tạm thời ngưng cung cấp nước tại một số khu vực, đồng thời huy động máy bay và tàu thuyền rải hàng trăm tấn vôi để giảm độ axit trong nguồn nước. Tuy nhiên, giới khoa học cảnh báo rằng biện pháp này chỉ có thể làm giảm tính axit, còn các kim loại nặng vẫn có khả năng tồn tại lâu dài trong đất, bùn và chuỗi thực phẩm, gây ảnh hưởng trong nhiều năm, thậm chí nhiều thập niên.
Tổng thống Zambia Hakainde Hichilema khi đó gọi đây là một cuộc khủng hoảng môi trường nghiêm trọng và yêu cầu huy động toàn bộ nguồn lực để giải quyết hậu quả. Bộ trưởng Phát triển Nguồn nước và Vệ sinh Collins Nzovu cũng tiến hành kiểm tra nhiều khu khai thác khác, chỉ trích những vi phạm về an toàn môi trường và yêu cầu đình chỉ những cơ sở không bảo đảm tiêu chuẩn. Chỉ ít ngày sau vụ việc tại Sino-Metals, một mỏ khác do doanh nghiệp Trung Quốc điều hành cũng bị phát hiện có tình trạng rò rỉ axit ra môi trường, khiến dư luận lo ngại về những lỗ hổng trong việc quản lý ngành khai khoáng.
Đến năm 2026, ảnh hưởng của vụ việc vẫn chưa chấm dứt. Các tổ chức bảo vệ môi trường cho biết nhiều khu vực dọc theo sông Kafue vẫn chưa hồi phục hoàn toàn. Những cuộc kiểm nghiệm nước và bùn cho thấy sự hiện diện đáng lo ngại của nhiều kim loại nặng như chì, asen, cadimi, crom và kẽm. Một số tổ chức nhân quyền và môi trường cho biết cư dân địa phương tiếp tục phản ánh những vấn đề về sức khỏe như đau đầu, ho, tiêu chảy và lo ngại những tác động lâu dài do ô nhiễm gây ra.
Bên cạnh việc khắc phục hậu quả môi trường, một cuộc tranh chấp pháp lý kéo dài cũng đang diễn ra giữa các nạn nhân và các công ty khai khoáng liên quan. Tháng 9/2025, 176 nông dân Zambia đã khởi kiện, yêu cầu bồi thường những thiệt hại liên quan đến đất đai, nguồn nước, sức khỏe và kế sinh nhai. Họ cũng đề nghị thành lập một quỹ phục hồi môi trường lâu dài nhằm bảo đảm việc tái tạo khu vực bị ảnh hưởng.
Ngày 3/6/2026, Tòa án Tối cao Zambia xem xét đơn kháng cáo của Sino-Metals Leach Zambia đối với phán quyết cho phép 176 nạn nhân tiếp tục theo đuổi vụ kiện. Tòa yêu cầu chính phủ Zambia tham gia với tư cách một bên liên quan vì đây là vụ việc ảnh hưởng đến quyền lợi công cộng. Các thẩm phán cũng nhận định rằng hậu quả của ô nhiễm môi trường có thể không bộc lộ hết ngay lập tức mà cần nhiều năm, thậm chí hàng chục năm mới thấy rõ.
Theo những tài liệu được công bố trong năm 2026, một số nạn nhân cho biết họ chỉ nhận được khoản bồi thường từ khoảng 100 Mỹ kim đến vài ngàn Mỹ kim, nhưng phải ký giấy xác nhận đây là khoản “giải quyết sau cùng”, đồng thời không được tiếp tục khiếu kiện hoặc tiết lộ nội dung thỏa thuận. Luật sư Malisa Batakathi, người đại diện cho nhiều gia đình bị ảnh hưởng, cho rằng có người đã ký kết mà chưa hiểu đầy đủ ý nghĩa pháp lý của các văn bản. Đây là những cáo buộc xuất phát từ phía các nạn nhân và luật sư đại diện cho họ.
Theo một số cuộc điều tra của truyền thông quốc tế, nhiều nông dân địa phương cho biết họ cảm thấy bị áp lực khi lên tiếng về những thiệt hại đã xảy ra. Một số người nói rằng họ được đề nghị ký các thỏa thuận giữ kín thông tin để nhận tiền bồi thường. Một số tổ chức xã hội dân sự cũng bày tỏ lo ngại rằng người dân chưa được cung cấp đầy đủ thông tin về mức độ ô nhiễm cũng như tiến trình giải quyết hậu quả. Đây là những cáo buộc từ phía nạn nhân và các tổ chức xã hội; phía doanh nghiệp cho biết họ đang phối hợp với chính quyền để xử lý vụ việc và bác bỏ một số nhận định liên quan.
Tháng 5/2026, một báo cáo của Ủy ban Đặc biệt về Trung Quốc thuộc Hạ viện Hoa Kỳ cho rằng chính phủ Zambia đã chưa có biện pháp đủ mạnh đối với Sino-Metals sau vụ tràn chất thải, đồng thời đưa ra những cáo buộc liên quan đến việc gây trở ngại cho các cuộc điều tra độc lập và tạo áp lực đối với một số tổ chức xã hội dân sự. Đây là nhận định trong báo cáo nói trên; phía chính phủ Zambia và doanh nghiệp không xác nhận những cáo buộc này.
Về phía Sino-Metals Leach Zambia, công ty nhiều lần lên tiếng xin lỗi sau sự cố. Chủ tịch công ty Zhang Peiwen khẳng định doanh nghiệp sẽ chịu trách nhiệm trong việc khắc phục hậu quả, phối hợp với chính quyền Zambia để phục hồi môi trường và hỗ trợ những người bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, công ty cũng bác bỏ một số kết luận từ các cuộc điều tra độc lập về mức độ của vụ tràn chất thải, đồng thời cho rằng có những vấn đề liên quan đến quá trình đánh giá.
Đến giữa năm 2026, các vụ kiện dân sự và pháp lý liên quan đến thảm họa vẫn đang tiếp tục được giải quyết. Trong lúc đó, nhiều nhà khoa học nhận định việc phục hồi hoàn toàn hệ sinh thái sông Kafue sẽ là một tiến trình lâu dài, bởi kim loại nặng có thể tích tụ trong đất, bùn và chuỗi thực phẩm trong thời gian dài.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
