Washington tung đòn kinh tế khốc liệt nhằm cô lập Tehran, đồng thời đe dọa trừng phạt cả những quốc gia tiếp tay cho Iran. Trong lúc Bắc Kinh phản ứng mạnh, giá dầu vọt lên gần 94 Mỹ kim một thùng, khiến thị trường năng lượng toàn cầu đứng ngồi không yên…
Ngày 20 tháng 8 năm 2026, Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump tuyên bố Washington chuẩn bị mở một chiến dịch gây sức ép kinh tế chưa từng có đối với Iran, đồng thời cảnh cáo bất cứ quốc gia nào tiếp tục làm ăn, hỗ trợ tài chánh hoặc duy trì những đường dây kinh tế giúp Tehran né tránh các biện pháp phong tỏa của Hoa Kỳ sẽ phải trả một cái giá rất đắt. Động thái mới cho thấy cuộc đối đầu Hoa Kỳ – Iran đang chuyển mạnh từ chiến trường quân sự sang mặt trận kinh tế, trong lúc cuộc chiến tại Trung Đông đã kéo dài gần sáu tháng và những nỗ lực tìm một lối thoát ngoại giao vẫn chưa đạt được kết quả rõ rệt.
Phát biểu ngày 20 tháng 8, Bộ trưởng Tài chánh Hoa Kỳ Scott Bessent cho biết chánh quyền Trump sẽ công bố những biện pháp chế tài mà ông mô tả là “khắc nghiệt nhứt trong lịch sử”. Theo ông Bessent, Washington đang phối hợp hai mũi gây sức ép: một bên là phong tỏa, kiểm soát những tuyến vận chuyển liên quan tới Iran; bên kia là một hệ thống chế tài kinh tế mới nhằm bóp nghẹt những nguồn tài chánh đang giúp Tehran tiếp tục hoạt động. Ông Bessent còn nói mục tiêu của chiến dịch là làm cho nền kinh tế Iran suy sụp và gây sức ép đủ lớn để chánh quyền Tehran phải thay đổi lập trường.
Tổng thống Donald Trump trước đó còn dùng những lời lẽ mạnh hơn nữa khi gọi chiến dịch mới là một cuộc “chiến tranh kinh tế” chống Iran. Ông cảnh cáo những quốc gia tiếp tục giao thương với Tehran hoặc cung cấp phương tiện tài chánh cho Iran rằng họ có thể phải đối diện với những hậu quả kinh tế nghiêm trọng. Đây là điểm đặc biệt quan trọng, bởi mục tiêu của Washington lần này không chỉ nhắm thẳng vào Iran mà còn nhắm tới những quốc gia đang tiếp tục duy trì các đường dây thương mại với Tehran.
Nói cách khác, Hoa Kỳ đang muốn biến cuộc chiến chống Iran thành một vấn đề không chỉ của Washington và Tehran, mà còn của tất cả những ai tiếp tục làm ăn với Iran.
Đây cũng là lúc Trung Quốc lập tức lọt vào tâm điểm. Trung Quốc hiện là khách hàng mua dầu Iran quan trọng nhứt. Theo Reuters, trong năm 2025, Trung Quốc nhập khoảng 1,38 triệu thùng dầu Iran mỗi ngày. Việc mua bán này được thực hiện thông qua một mạng lưới thương mại, vận tải và tài chánh khá phức tạp nhằm giảm tác động của những biện pháp chế tài Hoa Kỳ. Chính vì vậy, nếu Washington thật sự muốn bóp nghẹt nguồn thu từ dầu của Iran, Trung Quốc gần như chắc chắn sẽ nằm trong số những quốc gia chịu sức ép lớn nhứt.
Bộ trưởng Tài chánh Scott Bessent đã công khai kêu gọi Bắc Kinh hợp tác với Washington trong chiến dịch mới. Nhưng phản ứng từ Trung Quốc cho thấy đây sẽ không phải là chuyện dễ dàng.
Bắc Kinh bác bỏ quan điểm cho rằng chế tài kinh tế có thể giải quyết cuộc khủng hoảng Iran và kêu gọi các bên trở lại con đường ngoại giao. Trung Quốc từ lâu đã phản đối những biện pháp chế tài đơn phương của Hoa Kỳ đối với Tehran, đồng thời duy trì quan hệ thương mại và năng lượng đáng kể với Iran.
Nếu Washington quyết định áp dụng chế tài thứ cấp đối với những công ty, ngân hàng hoặc quốc gia tiếp tục mua dầu Iran, cuộc đối đầu sẽ lập tức mang thêm một tầng ý nghĩa: đây không còn đơn thuần là cuộc chiến giữa Mỹ và Iran, mà có nguy cơ trở thành một cuộc giằng co kinh tế giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cũng đã lên tiếng phản đối mạnh mẽ. Ông gọi chánh sách mới của Tổng thống Trump là một hình thức “khủng bố kinh tế” và cho rằng Washington đang sử dụng những biện pháp cũ nhưng chỉ làm cho sự đối đầu thêm sâu sắc. Ông Araghchi đồng thời cáo buộc chánh quyền Hoa Kỳ đang tìm cách chuyển hướng sự chú ý khỏi những khó khăn kinh tế ngay bên trong nước Mỹ.
Iran đã trải qua nhiều năm sống dưới các biện pháp cấm vận của Hoa Kỳ. Vì vậy, nền kinh tế nước này đã hình thành nhiều đường dây thương mại phi chánh thức, hệ thống trung gian tài chánh và mạng lưới vận tải nhằm né tránh hoặc giảm tác động của chế tài. Đây cũng chính là lý do tại sao các chuyên gia cho rằng việc Washington muốn “cắt đứt hoàn toàn” những nguồn thu của Iran sẽ khó khăn hơn nhiều so với việc chỉ công bố một danh sách cấm vận mới.
Ngày 20 tháng 8, giá dầu Brent giao tháng gần nhứt đóng cửa ở mức khoảng 93,78 Mỹ kim một thùng, trong khi WTI được ghi nhận khoảng 87,83 Mỹ kim một thùng. Đây là phiên tăng giá thứ năm liên tiếp trong bối cảnh thị trường lo ngại chiến sự kéo dài có thể làm gián đoạn nguồn cung dầu và vận tải qua eo biển Hormuz.
Eo biển Hormuz là một trong những tuyến vận chuyển dầu quan trọng nhứt thế giới. Nếu giao thông qua khu vực này bị gián đoạn nghiêm trọng, tác động sẽ không chỉ rơi vào Iran mà còn lan tới các nền kinh tế Á Châu và toàn cầu. Giá dầu tăng sẽ kéo theo chi phí vận chuyển, nhiên liệu, sản xuất và nhiều loại hàng hóa khác tăng theo.
Đó là lý do mỗi khi Washington và Tehran leo thang đối đầu, thị trường dầu mỏ lập tức phản ứng. Nhưng lần này, vấn đề còn phức tạp hơn bởi Trung Quốc. Nếu Bắc Kinh tiếp tục mua dầu Iran bất chấp sức ép của Washington, Hoa Kỳ có thể đứng trước một lựa chọn khó khăn: hoặc chấp nhận việc Iran vẫn có nguồn thu dầu mỏ, hoặc mở rộng chế tài sang những doanh nghiệp và tổ chức Trung Quốc liên quan tới hoạt động mua bán dầu Iran.
Nếu chọn phương án thứ hai, nguy cơ trả đũa kinh tế từ Bắc Kinh sẽ tăng lên. Đây là một bài toán mà Washington không thể xem nhẹ. Trung Quốc không chỉ là khách hàng lớn của dầu Iran mà còn là một trong những đối tác thương mại quan trọng nhứt của Hoa Kỳ. Bắc Kinh cũng giữ vai trò lớn trong chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt ở những lãnh vực như khoáng sản chiến lược và đất hiếm. Một cuộc đối đầu kinh tế Mỹ – Trung mới vì vấn đề Iran có thể tạo ra những hậu quả vượt xa phạm vi Trung Đông.
Trong khi đó, Iran vẫn phải đối diện với áp lực từ nhiều phía. Cuộc chiến kéo dài đã làm xáo trộn hoạt động kinh tế, giao thương và vận tải. Những đợt phong tỏa và gián đoạn hàng hải tại khu vực eo biển Hormuz tiếp tục tạo thêm sức ép lên thị trường năng lượng. Washington hiện muốn sử dụng sức mạnh kinh tế để buộc Tehran nhượng bộ về những vấn đề cốt lõi, trong đó có chương trình nguyên tử và việc mở lại tuyến hàng hải chiến lược.
Nhưng câu hỏi lớn nhứt vẫn là: liệu chiến tranh kinh tế có khiến Iran khuất phục hay chỉ khiến Tehran cứng rắn hơn? Đây chính là điều khiến chánh sách mới của ông Trump trở thành một canh bạc.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
