Calitoday (21/8/2026): Tổng thống Mỹ Donald Trump đã công bố điều mà ông mô tả là “chiến dịch kinh tế nghiền nát nhất” nhằm vào Iran, khi Washington gia tăng sức ép lên Tehran và các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt cuộc chiến giữa hai nước tiếp tục đình trệ.
Trong một bài đăng trên Truth Social hôm thứ Tư 19/8, Trump nói Iran đã “không nắm lấy” cơ hội đạt được thỏa thuận và sẽ phải đối mặt với “chiến tranh kinh tế và cô lập ở quy mô chưa từng có”.
Ông cũng đe dọa áp đặt các lệnh trừng phạt đối với bất kỳ quốc gia nào làm ăn với Iran.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi bác bỏ những đe dọa trừng phạt kinh tế mới nhất của Trump, gọi đó là một “sự đánh lạc hướng khỏi cuộc khủng hoảng của chính nước Mỹ: nợ chưa từng có & chi phí lãi suất tăng vọt”.
“Việc tiếp tục các chính sách thất bại sẽ chỉ mang lại thất bại thêm – và sự thù địch của người Iran. Chủ nghĩa khủng bố kinh tế của Mỹ đe dọa nền kinh tế toàn cầu và chủ quyền trên toàn thế giới,” ông viết trên X.
Các hãng truyền thông nhà nước Iran cũng bác bỏ tuyên bố của Trump, cho rằng không có gì mới.
Đài truyền hình nhà nước IRIB nói những bình luận của tổng thống Mỹ diễn ra sau “thất bại của hành động gây hấn quân sự” trong khi hãng thông tấn bán chính thức Tasnim nói tuyên bố này “không phải là một diễn biến mới”. Hãng này nói thêm rằng Mỹ “đã cố gắng trong nhiều năm để ngăn chặn mọi quan hệ tài chính và kinh tế với Iran” nhưng Tehran đã “học được cách né tránh những hạn chế này và đã trở nên rất thành thạo trong việc đó”.
Hôm thứ Tư, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) tuyên bố lệnh cấm vận thương mại vô thời hạn đối với Iran, cáo buộc lực lượng Iran đã phóng hai tên lửa đạn đạo vào lãnh thổ nước này trong tuần. Iran phủ nhận các cáo buộc.
Cũng trong tuần này, Tajikistan và Iran đã hoàn tất một thỏa thuận cho phép Tehran xuất khẩu dầu sang Dushanbe.
Vậy Trump có thực sự ngăn được các nước khác giao thương với Iran không?
Đây là những gì chúng ta biết:
Iran giao thương những gì và các đối tác của nước này là ai?
Iran là thành viên của nhóm các nước sản xuất dầu OPEC và dầu mỏ là mặt hàng xuất khẩu chủ lực của nước này.
Mỹ thúc đẩy các đồng minh, kể cả Trung Quốc nên ủng hộ cuộc chiến kinh tế của Trump với Iran
Trước chiến tranh, Tehran xuất khẩu khoảng 1,3 triệu đến 1,5 triệu thùng dầu thô mỗi ngày, thu về khoảng 115 triệu USD mỗi ngày – tương đương 3,45 tỷ USD mỗi tháng – vào đầu tháng 2.
Vào tháng 5, xuất khẩu dầu thô giảm xuống mức thấp nhất trong ít nhất sáu năm, dưới 300.000 thùng/ngày, khi lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng Iran đang diễn ra siết chặt nguồn thu nhập quan trọng nhất của Tehran.
Mỹ cũng đã tái áp đặt các lệnh trừng phạt đối với dầu mỏ Iran, Bộ Tài chính Mỹ thông báo hôm thứ Ba.
Trong chiến tranh, Trump tạm thời miễn trừ các lệnh trừng phạt đối với những lô dầu đã ở trên biển để giảm bớt cuộc khủng hoảng năng lượng phát sinh từ việc đóng cửa Eo biển Hormuz. Mỹ đã cấp cho Iran một lệnh miễn trừ toàn diện trong 60 ngày, cho phép Tehran bán dầu thô trong bối cảnh các cuộc đàm phán hòa bình đang diễn ra, như một phần của Biên bản ghi nhớ (MoU) ký vào tháng 6 giữa Mỹ và Iran đã hết hạn vào ngày 21 tháng 8.
Hôm thứ Tư, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Iran Abdolnaser Hemmati cho biết xuất khẩu dầu của nước này đã giảm do chiến tranh và các lệnh trừng phạt, nhưng chính quyền đã chuẩn bị cho những khoản thất thu.
Xuất khẩu phi dầu mỏ từ đầu năm tài chính của Iran vào ngày 21 tháng 3 đến ngày 16 tháng 8 đạt gần 15 tỷ USD, trong khi nhập khẩu đạt 17 tỷ USD, truyền thông Iran đưa tin, dẫn lời một quan chức thuộc Cơ quan Hải quan Iran.
Quan chức này nói thêm rằng thương mại đã giảm 24 phần trăm so với một năm trước.
Năm ngoái, từ tháng 3 năm 2025 đến tháng 1 năm 2026, tổng kim ngạch thương mại phi dầu mỏ của Iran là 94 tỷ USD.
Một số đối tác thương mại hàng đầu của Iran bao gồm UAE, Trung Quốc, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ và Đức, theo dữ liệu mới nhất của Ngân hàng Thế giới về nước này. Tuy nhiên, UAE đã tuyên bố lệnh cấm vận thương mại vô thời hạn với Iran trong tuần này.
Frederic Schneider, nghiên cứu viên cao cấp không thường trú tại Hội đồng Các vấn đề Toàn cầu Trung Đông, cho biết Washington đã sử dụng mọi biện pháp đối với Iran, với một lệnh “gây áp lực tối đa” nhằm đưa xuất khẩu dầu của Iran về 0 thông qua 14 gói trừng phạt, cùng mức thuế 25 phần trăm đối với bất kỳ quốc gia nào làm ăn với Tehran.
Các nhà phân tích cho rằng chỉ riêng các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với Iran không phải lúc nào cũng đặc biệt hiệu quả.
Trong quá khứ, “xuất khẩu dầu thô của Iran đạt mức cao kỷ lục, khoảng 1,7 triệu thùng mỗi ngày, trong đó Trung Quốc tiếp nhận phần áp đảo. Các lệnh trừng phạt làm tăng chi phí giao thương với Iran, nhưng không thể chấm dứt hoạt động này,” Schneider nói với Al Jazeera.
“Trung Quốc đã cấm các doanh nghiệp của chính mình tuân thủ các lệnh trừng phạt của Mỹ vào tháng 5, lần đầu tiên nước này viện dẫn luật ngăn chặn đó. Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan cũng tiếp tục giao thương. Lập trường của Thổ Nhĩ Kỳ kể từ năm 2018 là họ sẽ không tham gia các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với Iran. Sau đó là UAE, với lệnh cấm vận mới, vì vậy điều này chắc chắn sẽ gây tác động bất lợi,” ông nói.
“Cuối cùng, do phần lớn hoạt động thương mại của UAE đã sụp đổ vì việc đóng cửa Eo biển Hormuz, các luồng hàng hóa vật chất dường như khá không đáng kể vào lúc này, còn các luồng tài chính thì khó theo dõi,” ông nói thêm.
Đây là diện mạo hoạt động thương mại của Iran với một số đối tác:
Trung Quốc
Trung Quốc được cho là đối tác thương mại lớn nhất của Iran với tổng kim ngạch thương mại song phương ước tính từ 10 tỷ đến 41 tỷ USD mỗi năm. Rất khó xác minh con số chính xác vì hoạt động thương mại với Iran không được chia sẻ trong dữ liệu chính thức của Trung Quốc do các lệnh trừng phạt của phương Tây.
Theo công ty phân tích dầu mỏ Kpler, dầu mỏ là một mặt hàng nhập khẩu chủ chốt của Trung Quốc. Năm 2025, Bắc Kinh được cho là đã mua hơn 80 phần trăm lượng dầu Iran được vận chuyển, chủ yếu thông qua các đội tàu ngầm né tránh lệnh trừng phạt của Mỹ bằng cách tắt thiết bị theo dõi và sử dụng cờ giả, được gọi là “đoàn tàu ma”.
Iraq
Trước khi chiến tranh bắt đầu vào cuối tháng 2, Iran xuất khẩu 12 tỷ USD hàng hóa và dịch vụ sang Iraq mỗi năm, trong đó 4 tỷ USD hàng hóa được bán trực tiếp cho chính phủ Iraq, chẳng hạn như khí đốt và điện, và 8 tỷ USD cho khu vực tư nhân, theo Hemmati.
Iraq đã cam kết giải quyết các khoản thanh toán còn tồn đọng cho Iran, Hemmati cho biết, đồng thời lưu ý rằng Baghdad cũng đang đối mặt với khó khăn do việc đóng cửa Eo biển Hormuz và những gián đoạn đối với nguồn thu từ dầu mỏ của chính nước này.
Ấn Độ
Ấn Độ cũng là một trong những đối tác thương mại chủ chốt của Iran. Theo Bộ Thương mại Ấn Độ, tổng kim ngạch thương mại song phương với Iran đạt khoảng 1,6 tỷ USD vào năm 2025. Các mặt hàng xuất khẩu chủ yếu của Ấn Độ sang Iran gồm gạo basmati, trái cây, rau củ, thuốc và các sản phẩm dược phẩm khác. Các mặt hàng xuất khẩu của Iran gồm trái cây sấy khô, các loại hạt, hóa chất hữu cơ, khoáng sản và hóa dầu.
Tuy nhiên, New Delhi đã ngừng nhập khẩu dầu từ Iran vào năm 2019 sau khi Mỹ áp đặt các lệnh trừng phạt mới đối với dầu Iran. Theo các báo cáo truyền thông địa phương, cảnh báo mới nhất của Donald Trump có thể cho thấy Ấn Độ sẽ tiếp tục giảm thương mại với Iran.
Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất
UAE.
Theo dữ liệu thương mại mới nhất từ Observatory of Economic Complexity (OEC), một cơ quan theo dõi kinh tế, lượng hàng hóa chính thức được giao dịch giữa UAE và Iran đạt 6,2 tỷ USD vào năm 2023.
Xuất khẩu của UAE sang Iran trị giá khoảng 5,8 tỷ USD, trong khi nhập khẩu hàng hóa từ Iran đạt khoảng 450 triệu USD.
Trong năm đó, Iran nhập khẩu điện thoại trị giá 2,81 tỷ USD từ UAE. Các sản phẩm khác Iran nhập khẩu gồm máy tính, thuốc lá và các loại hạt. Iran xuất khẩu các loại hạt, trái cây, gia vị, động vật giáp xác và đá xây dựng sang UAE trong năm đó.
Ngoài hoạt động thương mại chính thức giữa hai nước, UAE từ lâu cũng đóng vai trò là một trung tâm thương mại phi chính thức quan trọng của Iran, giúp Tehran né tránh các lệnh trừng phạt kinh tế toàn cầu.
Tuy nhiên, vào thứ Tư 19/8 tuần này, UAE đã tuyên bố lệnh cấm vận thương mại vô thời hạn đối với Iran, cáo buộc các lực lượng Iran phóng hai tên lửa đạn đạo vào lãnh thổ nước này. Các nhà phân tích cho rằng động thái này có ý nghĩa quan trọng do Iran phụ thuộc rất nhiều vào nước láng giềng này để nhập khẩu các mặt hàng thiết yếu và tiếp cận các thị trường tài chính.
Thổ Nhĩ Kỳ
Xuất khẩu của Thổ Nhĩ Kỳ sang Iran đạt 2,3 tỷ USD vào năm 2025, trong khi nhập khẩu đạt 2,2 tỷ USD trong 11 tháng của năm, theo các nguồn dữ liệu ngành và dữ liệu chính thức. Kể từ khi chiến tranh bắt đầu, thương mại đã suy giảm.
Phát biểu với Al Jazeera vào ngày 15 tháng 8, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan cho biết việc mở lại Eo biển Hormuz là ưu tiên của Ankara.
Đức
Đức là đối tác thương mại lớn nhất của Iran trong Liên minh châu Âu. Xuất khẩu của Iran sang Đức đạt khoảng 217 triệu euro (253,6 triệu USD) trong 11 tháng đầu năm 2025, tăng 1,7% so với cùng kỳ năm trước, theo dữ liệu từ cơ quan xúc tiến kinh tế quốc tế thuộc sở hữu nhà nước Germany Trade & Invest. Tuy nhiên, xuất khẩu của Đức sang Iran đã giảm một phần tư xuống còn 871 triệu euro (1,02 tỷ USD) trong cùng kỳ.
Năm nay, tổng thương mại của EU với Iran đã giảm kể từ khi khối này áp đặt các lệnh trừng phạt mới vào tháng 1 liên quan đến những vi phạm nhân quyền nghiêm trọng và sự ủng hộ của Iran đối với cuộc chiến của Nga chống Ukraine.
Nga
Quan hệ kinh tế giữa Iran và Nga đã sâu sắc hơn sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2015 thời Obama với Iran và các quốc gia khác vào năm 2018 và tái áp đặt các lệnh trừng phạt trên diện rộng đối với Tehran.
“Kim ngạch thương mại đạt 4,8 tỷ USD vào năm 2024, nhưng tiềm năng thương mại song phương giữa hai nước lớn hơn nhiều,” Bộ trưởng Năng lượng Nga Sergey Tsivilyov phát biểu tại một ủy ban liên chính phủ về hợp tác thương mại và kinh tế giữa Moscow và Tehran vào năm 2025.
Kể từ năm 2018, thương mại song phương được cho là đã tăng 16%, chủ yếu nhờ xuất khẩu ngũ cốc, kim loại, máy móc và hàng công nghiệp của Nga sang Iran. Các mặt hàng Iran xuất khẩu sang Nga gồm nông sản, thực phẩm, hóa dầu và thiết bị quân sự, nhất là các máy bay không người lái Shahed giá rẻ, mà Nga đã nâng cấp và đang sử dụng trong cuộc chiến tại Ukraine.
Khi thương mại với các đối tác chủ chốt suy giảm kể từ lúc cuộc chiến với Mỹ bắt đầu từ 28/2, các nhà phân tích cho rằng Tehran có thể tìm cách giảm phụ thuộc vào vùng Vịnh và dựa nhiều hơn vào một mạng lưới chắp vá gồm đường sắt, các cảng Caspi và các mạng lưới thương mại thời kỳ trừng phạt kết nối nước này với Nga trong tương lai.
Trump có thể ép buộc các quốc gia khác chấm dứt thương mại với Iran không?
Trump không giải thích ông sẽ làm điều này như thế nào và rất khó thấy chính quyền của Trump có thể thực hiện những bước nào ngoài các lệnh trừng phạt mà Mỹ đã áp đặt đối với dầu Iran.
Shantanu Singh, một luật sư chuyên về luật quốc tế công và luật thương mại, cho biết không quốc gia nào có quyền áp đặt lệnh cấm vận hoàn toàn đối với thương mại với Iran – hoặc bất kỳ quốc gia nào khác – nếu không có sự cho phép của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.
“Điều mà Tổng thống Mỹ được luật pháp Mỹ cho phép làm và đã từng làm trong quá khứ là áp đặt các lệnh trừng phạt đơn phương nhằm vô hiệu hóa việc sử dụng các tổ chức tài chính của Mỹ cho hoạt động thương mại quốc tế với Iran,” ông nói với Al Jazeera.
Paul Musgrave, phó giáo sư chính phủ tại Đại học Georgetown ở Qatar, nói với Al Jazeera rằng Donald Trump sẽ “rất khó” thực thi “các hệ quả kinh tế” đối với những quốc gia làm ăn với Iran.
“Trump đang cố đơn phương áp đặt kiểu trừng phạt phối hợp vốn theo truyền thống cần sự phối hợp đa phương, và điều đó có nghĩa là phải có Trung Quốc, Nga, nhóm P5 của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc tham gia,” ông nói, đề cập đến các thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.
Từ Washington, DC, phóng viên Al Jazeera Mike Hanna cho biết động thái mới nhất của Trump cho thấy “một mức độ thất vọng” trước tình trạng bế tắc hiện tại trong cuộc xung đột kéo dài gần 6 tháng với Iran mà không tìm ra lối thoát.
Hanna cho biết thông báo này có thể trông giống như “một lời đe dọa lớn tiếng khác” đối với các quan chức Iran.
“Nhưng có lẽ đối tượng mà Trump nhắm tới là công chúng Mỹ, những người tiếp tục phản đối cuộc xung đột đang diễn ra này với Iran,” Hanna nói. “Giờ đây Donald Trump đang thực hiện điều mà ông ấy hy vọng sẽ được nhìn nhận trước công chúng là một lập trường rất cứng rắn, bất kể thực tế là chúng ta không có thông tin cụ thể để đánh giá hiệu quả có thể có của động thái đặc biệt này nhằm tăng cường các biện pháp kinh tế chống lại Iran.”
Iran có thể thực hiện những biện pháp nào?
Kazem Gharibabadi, Thứ trưởng Ngoại giao Iran phụ trách các vấn đề pháp lý và quốc tế, không công khai nhắc đến Washington, cho biết đã có những “tính toán sai lầm”.
“Họ buộc phải tạo ra một thất bại lớn hơn cho chính mình mỗi lần để che đậy nó,” quan chức Iran viết trên X. “Cuộc chiến quân sự không hiệu quả, vì vậy giờ đây họ gọi thất bại tiếp theo là ‘chiến tranh kinh tế’.”
Hành động quân sự
Ali Vaez, phó giám đốc chương trình Trung Đông và Bắc Phi của International Crisis Group, cho biết nếu sức ép kinh tế đối với Iran trở nên nghiêm trọng hơn, nước này có thể dùng vũ lực để phá vỡ lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ.
“Trump tin rằng chiến tranh kinh tế là một giải pháp thay thế cho chiến tranh. Nó là khúc dạo đầu cho chiến tranh,” ông nói với Al Jazeera.
Hassan Barari, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Jordan, cũng lập luận rằng quyền lực của Mỹ đối với Iran có giới hạn.
“Chúng ta không thể đánh giá thấp tầm quan trọng và mức độ nguy hiểm của động thái của Mỹ đối với người dân Iran, cũng như không thể đánh giá thấp mong muốn của người Iran ít nhất đạt được vị thế chiến lược ngang bằng với Mỹ,” Barari nói.
Tư cách thành viên BRICS
Khi chiến tranh kéo dài, thống đốc ngân hàng trung ương Iran tuần trước thông báo rằng nước này sắp gia nhập Ngân hàng Phát triển Mới BRICS. Việc gia nhập ngân hàng sẽ giúp nước này mở cửa nền kinh tế để tiếp cận nhiều nguồn tài chính quốc tế hơn.
BRICS là một nhóm các nền kinh tế mới nổi lớn. Từ viết tắt BRICS này đại diện cho Brazil – B, Nga – R(Russia), Ấn Độ – I(India), Trung Quốc – C(China) và Nam Phi – S(South Africa). Kể từ khi được thành lập vào năm 2006, nhóm đã mở rộng để bao gồm Iran, Ai Cập, Ethiopia, Saudi Arabia, UAE và Indonesia. Trump trước đây từng gọi liên minh này là “chống Mỹ”.
Nhưng cho đến nay, liên minh BRICS gồm các nền kinh tế đang phát triển lớn vẫn chưa đưa ra tuyên bố chung về cuộc chiến của Mỹ với Iran, trong bối cảnh những chia rẽ nội bộ về cuộc chiến đang ảnh hưởng đến một số thành viên.
Các thỏa thuận thương mại mới
Riêng Iran cũng đang tăng cường các thỏa thuận song phương với những quốc gia như Tajikistan.
Vào thứ Bảy, Tajikistan và Iran đã hoàn tất một thỏa thuận cho phép Tehran xuất khẩu dầu sang Dushanbe.
HẠNH DƯƠNG
Tổng hợp.
