Theo báo Straits Times (Singapore)
Trước đây, những người Việt Nam nhập cư đến Hoa kỳ trước ngày 12 tháng 7 năm 1995 phần lớn được bảo vệ khỏi việc bị trục xuất theo các thỏa thuận giữa Hoa kỳ và Việt Nam. Năm 2008, Hoa kỳ và Việt Nam đã ký một thỏa thuận về việc trục xuất người về Việt Nam, nhưng thỏa thuận này loại trừ những người nhập cư đến Hoa kỳ trước ngày 12 tháng 7 năm 1995 – ngày Hà Nội và Washington bình thường hóa quan hệ ngoại giao.
Tuy nhiên, chính quyền Tổng thống Trump đã bắt đầu gây sức ép buộc Việt Nam phải tiếp nhận một số người nhập cư đến Mỹ trước năm 1995, theo lời giải thích của Tin Nguyen, một luật sư di trú tại Mỹ – người có văn phòng tại TP.HCM và chuyên hỗ trợ người Việt giải quyết các thủ tục pháp lý ở cả hai quốc gia.
Vào tháng 11 năm 2020, ngay trước khi Tổng thống Mỹ Donald Trump rời nhiệm sở, hai nước đã ký một biên bản ghi nhớ khác nhằm thiết lập quy trình tiếp nhận trở lại một số người nhập cư từ trước năm 1995 trở về Việt Nam.
Sau khi ông Trump trở lại nắm quyền trong nhiệm kỳ thứ hai vào tháng 1 năm 2025, Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Mỹ (ICE) đã bắt đầu đẩy mạnh việc bắt giữ và trục xuất những người nhập cư Việt Nam đến Mỹ trước năm 1995. Vào tháng 6 cùng năm, cơ quan này đã chính thức hủy bỏ chính sách lâu nay vốn coi những người này là đối tượng ít có khả năng bị trục xuất trong tương lai gần. Kể từ đó, hoạt động trục xuất đã diễn ra với tần suất cao hơn.
Theo Asian Law Caucus – một tổ chức hỗ trợ về pháp lý và dân quyền– hiện có hơn 8,600 người Việt Nam tại Hoa kỳ đang đối mặt với lệnh trục xuất.
“Trước nguy cơ bị áp thuế cao hơn và các rào cản thương mại, không chỉ Việt Nam mà các chính phủ nước ngoài khác cũng đang tìm cách xoa dịu chính quyền Tổng thống Trump, bao gồm cả việc chấp nhận tiếp nhận lại nhiều người di cư bị trục xuất,” ông Tin chia sẻ với tờ ST.
“Nhiều người đã sống tại Hoa kỳ hàng chục năm với thẻ xanh và chưa từng thấy cần thiết phải nhập tịch, nay lại đối mặt với nguy cơ bị trục xuất, đặc biệt là nếu họ từng có tiền án,” vị luật sư nói thêm. Theo Trung tâm Nguồn lực Đông Nam Á (SEARAC) có trụ sở tại Washington, một nửa số người Việt bị trục xuất trong giai đoạn 2025-2026 có tiền án từ ít nhất hai thập kỷ trước.
Ông Lam T (tên đã được thay đổi), hiện ở độ tuổi 50, đang chịu lệnh trục xuất vì một tội danh nhỏ – làm bằng lái xe giả – mà ông phạm phải khi còn ở tuổi thiếu niên. Ông từng bị bắt giữ hai lần – vào năm 2003 và đầu năm 2026 – nhưng sau đó đều được thả. Vụ việc của ông vẫn đang chờ tòa án giải quyết sau khi ông được Thống đốc ân xá và nộp đơn xin xem xét lại thủ tục trục xuất, với lập luận rằng ông không còn án tích nào thuộc diện bị trục xuất nữa.
Luật sư của ông hy vọng thẩm phán di trú sẽ chấp thuận đơn kiến nghị, cho phép ông T khôi phục thẻ xanh và không còn đối mặt với nguy cơ bị trục xuất về Việt Nam. Vợ ông – người chỉ muốn được biết đến với tên là Susan, lo ngại đơn kiến nghị của chồng đang chờ duyệt xét sẽ bị phản tố, cho biết cả gia đình “luôn sống trong nỗi sợ hãi rằng ông ấy sẽ bị bắt lại vì có quá nhiều điều không chắc chắn”. Gia đình họ, bao gồm ba con nhỏ, hiện sống ở vùng Trung Tây Hoa kỳ và phụ thuộc vào thu nhập của Susan do chồng bà đang thất nghiệp. “Tôi luôn sống trong lo âu tột độ,” Susan nói. “Hãy tưởng tượng cảnh chồng gọi điện báo tin anh ấy không thể về nhà vì đang bị bắt giữ, còn bạn thì hoàn toàn không biết anh ấy đang ở đâu.”
Số vụ trục xuất người gốc Đông Nam Á đã tăng mạnh kể từ năm 2025, thời điểm ông Trump bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai. SEARAC cho biết 42% tổng số vụ trục xuất người gốc Đông Nam Á kể từ năm 1998 đã diễn ra trong năm tài chính 2025 và 2026; tỷ lệ này đối với người Việt Nam là 51%.
Vất vả thích nghi
Ông Đỗ Phi Long, 60 tuổi, là người con lai Mỹ-Việt rời Việt Nam vào năm 1989. Ông từng sống tại Quận Cam (Orange County), bang California, nơi vợ và hai con trai của ông vẫn đang sinh sống. “Năm 1997, tôi có một cuộc cãi vã lớn với vợ; tôi bị trình báo và bị bắt giam 15 ngày,” ông Long chia sẻ với tờ ST. “Sau đó, vào năm 2007, tôi bị bắt vì lái xe trong tình trạng say xỉn (DUI) và bị tước thẻ xanh. Họ đã ban hành lệnh trục xuất tôi, nhưng lệnh này bị hoãn lại do chính phủ Việt Nam từ chối tiếp nhận. Sau 90 ngày, tôi được thả với điều kiện phải thường xuyên trình diện cơ quan di trú,” ông Long kể lại. Hiện tại, ông đang điều hành một quán cà phê nhỏ ở Long Thành, tỉnh Đồng Nai, cách TP.HCM khoảng 55km về phía đông.
Vào tháng 1 năm 2025, ngay trước dịp Tết Nguyên đán, ông Long bị Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Mỹ (ICE) bắt giữ khi đang đổ xăng tại một trạm xăng, nhưng phải mất một thời gian dài phía Việt Nam mới cấp Sổ thông hành cho ông. Cuối cùng, vào ngày 13 tháng 8 năm 2025, chuyến bay thuê bao chở ông cùng hàng chục người bị trục xuất khác đã hạ cánh xuống sân bay Nội Bài, Hà Nội.
“Ban đầu, tôi cảm thấy bối rối trước khung cảnh xa lạ vì chưa từng đến Hà Nội bao giờ. Nhưng hơn tất cả, tôi bị bao trùm bởi nỗi buồn và cảm giác cay đắng khi nghĩ đến việc Hoa kỳ đã đối xử với mình một cách vô nhân đạo như vậy,” ông Long – người lớn lên tại tỉnh Đồng Nai, miền Nam Việt Nam – chia sẻ. “Các chuyến bay thuê bao thường là những chuyến bay có nhiều điểm dừng, và Việt Nam là đích đến cuối cùng. Những chuyến bay này có thể mất từ 30 đến 60 giờ để tới Việt Nam; các điểm dừng dọc đường có thể bao gồm việc tiếp nhiên liệu và trả những người bị trục xuất tại các quốc gia khác,” tổ chức Ba Lo Project – một tổ chức phi chính phủ có trụ sở tại Hoa kỳ chuyên hỗ trợ người Việt bị trục xuất – cho biết trong tài liệu giải đáp thắc mắc về việc trục xuất được cập nhật lần cuối vào tháng 4 năm 2026.
Dự án này cung cấp các tư vấn về pháp lý và thực tiễn, chẳng hạn như hướng dẫn làm thủ tục cấp căn cước công dân Việt Nam cũng như tìm kiếm việc làm hoặc nhà ở.
“Trên các chuyến bay thuê bao, tay và chân của hành khách thường bị cùm vào một sợi xích quấn quanh eo, khiến họ không thể cử động tự do trong suốt hành trình bay. Hành khách thường chỉ được phát bánh mì để ăn và bị hạn chế tối đa việc sử dụng nhà vệ sinh,” tổ chức này cho biết.
Luật sư Tin cho biết cách đối xử như dự án mô tả đã khiến một số người quyết định tự nguyện về nước hoặc xin cấp Sổ thông hành Việt Nam để trở về theo đường chính ngạch trước khi bị Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Mỹ (ICE) trục xuất. “Tuy nhiên, cách này chỉ hiệu quả nếu bạn có nền tảng vững chắc tại Việt Nam, có gia đình đang chờ đón và hỗ trợ bạn tái hòa nhập,” luật sư nói.
Đối với những người như Fenton, cuộc sống tại Việt Nam rất chật vật. Anh không nói được tiếng Việt và không có gia đình để nương tựa. Trong suốt một năm, anh làm bảo vệ với ca làm việc kéo dài 12 tiếng mỗi ngày và nhận mức lương 7 triệu đồng (tương đương 340 đô la Singapore) một tháng. Gần đây, Fenton đã tìm được công việc đầu bếp tại một quán cà phê ở Vũng Tàu, thành phố biển cách TP.HCM 100km. Hoàn cảnh của anh đã cải thiện nhờ mức lương và điều kiện làm việc tốt hơn, cũng như có bạn cùng phòng hợp ý. Anh chia sẻ với tờ ST rằng mình cảm thấy khá an yên, nhưng vẫn hy vọng được trở lại Hoa kỳ.
Chính phủ Việt Nam không có chương trình hỗ trợ tài chính chính thức nào dành cho những người bị trục xuất; sự giúp đỡ thiết thực chủ yếu đến từ các tổ chức phi chính phủ và những cá nhân tình nguyện đóng góp thời gian cũng như chuyên môn, trong đó có luật sư Tin và YouTuber nổi tiếng Dang Tuan Duong. Một số người hồi hương ngần ngại tìm kiếm sự giúp đỡ vì “họ có thể cảm thấy xấu hổ trước bạn bè và người thân”, Duong cho biết. Anh là người thường tư vấn cho những người bị trục xuất như Long về vấn đề nhà ở, việc làm và các khía cạnh khác của việc tái hòa nhập tại Việt Nam.
“Những người ra nước ngoài sinh sống và làm việc thường bị coi là khá giả; vì vậy, nếu trở về mà không có nhiều tiền bạc hay địa vị, họ có thể cảm thấy như mình bị ‘mất mặt’ và là kẻ thất bại.” Anh nói thêm rằng cũng có những người nhờ anh đăng tải câu chuyện của họ lên mạng để tìm kiếm sự giúp đỡ và nâng cao nhận thức của cộng đồng về vấn đề trục xuất.
Long là một trong những người từng xuất hiện trên kênh YouTube của Duong – kênh hiện có hơn 600,000 người đăng ký. “Giờ đây tôi nghèo hơn nhiều so với khi còn ở Hoa kỳ, nhưng tôi hạnh phúc khi được trở về quê hương và cảm thấy tự do hơn rất nhiều,” anh chia sẻ. “Đối với tôi, Hoa kỳ chỉ là một ảo ảnh. Sống trong nỗi lo sợ thường trực bị bắt giữ và trục xuất là một cơn ác mộng; vì thế, nếu có quay lại đoàn tụ với gia đình bên đó, tôi nhất định sẽ chỉ đi khi nào đã có đầy đủ giấy tờ hợp lệ.”
Quý độc giả muốn có thêm tin tức cập nhật, xin liên lạc với một văn phòng Robert Mullins International gần nhất: Westminster: (714) 890-9933, San Jose (408) 294-3888, Sacramento (916) 393-3388 Email: info@rmiodp.com Hoặc www.facebook.com/rmiodp
