Tại Nadi, hơn 50 quốc gia đang thảo luận về việc cắt giảm khí thải, tài trợ khí hậu và bảo vệ đại dương, nhưng đằng sau các cuộc thương thuyết còn nổi lên một vấn đề nhạy cảm hơn: liệu các cường quốc có thực sự coi sự sống còn của những đảo quốc nhỏ là một ưu tiên chiến lược hay không?…
Hội nghị tiền COP31 diễn ra từ ngày 5 đến ngày 8 tháng 10 năm 2026 tại Fiji và Tuvalu, nhằm chuẩn bị cho COP31 sẽ được tổ chức tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, vào tháng 11. Khoảng 4.000 đại biểu dự trù tham dự các cuộc thương thuyết tại Fiji. Đây được coi là một cơ hội đặc biệt để các quốc đảo Thái Bình Dương đưa những vấn đề của mình vào trung tâm nghị trình khí hậu toàn cầu. Những ưu tiên chính gồm duy trì mục tiêu giới hạn mức gia tăng nhiệt độ toàn cầu ở 1,5°C, gia tăng nguồn tài chánh dành cho việc thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo vệ các đại dương.
Nhưng điều gây chú ý ngay từ trước hội nghị là danh sách khách mời khá thưa thớt. Theo Reuters, Australia và các quốc đảo Thái Bình Dương từng kỳ vọng biến cố này sẽ quy tụ nhiều vị nguyên thủ nổi tiếng trên thế giới, đặc biệt là lãnh đạo những quốc gia có vai trò quan trọng trong chính sách khí hậu. Tuy nhiên, ngoài khu vực Thái Bình Dương, ban tổ chức chỉ xác nhận sự hiện diện của lãnh đạo Antigua và Barbuda, Cabo Verde, Thái Lan, Maldives và Timor-Leste. Khoảng 30 đại diện chính phủ và các tổ chức quốc tế tham dự phần dành cho giới lãnh đạo, nhưng số nguyên thủ đến từ các cường quốc lớn thấp hơn đáng kể so với sự mong đợi.
Ralph Regenvanu, Bộ trưởng Khí hậu Vanuatu, công khai bày tỏ sự thất vọng. Ông cho rằng sự vắng mặt của nhiều nhà lãnh đạo phản ảnh mức độ ưu tiên thấp mà thế giới dành cho vấn đề mà các quốc đảo Thái Bình Dương coi là mối đe dọa lớn nhất đối với tương lai của họ. Tổng thống Palau Surangel Whipps Jr. cũng nói rằng chỉ cần một vị lãnh đạo chịu đến khu vực này đã là điều đáng kể, nhưng đồng thời nhấn mạnh rằng những quốc gia tự nhận là “đối tác của Thái Bình Dương” cần chứng minh điều đó bằng những hành động cụ thể.
Tuy nhiên, nói rằng các nước Tây phương hoàn toàn quay lưng với hội nghị cũng không đúng. Thủ tướng Australia Anthony Albanese hiện diện và trở thành một trong những nhân vật nổi bật nhất tại cuộc họp. Australia đang giữ vai trò dẫn đầu các cuộc thương thuyết hướng tới COP31, trong khi Thổ Nhĩ Kỳ là quốc gia đăng cai. Bộ trưởng Khí hậu Australia Chris Bowen cũng có mặt và bênh vực ý nghĩa của hội nghị, cho rằng tiếng nói của Thái Bình Dương rất quan trọng đối với mục tiêu giữ mức gia tăng nhiệt độ ở 1,5°C.
Một trong những hình ảnh gây ấn tượng mạnh nhất diễn ra tại Tuvalu, quốc gia chỉ có khoảng 10.000 dân và phần lớn lãnh thổ nằm rất thấp so với mặt biển. Các nhà lãnh đạo và đại diện quốc tế đã tận mắt chứng kiến những công trình bồi đắp, cải tạo đất nhằm tạo ra những khu vực cao hơn để người dân có thể tiếp tục sinh sống khi mực nước biển dâng. Tuvalu đang phải chuẩn bị cho một tương lai mà biến đổi khí hậu không còn là vấn đề của vài thập niên sau, mà đã trở thành câu chuyện của hiện tại.
Theo tin tức được công bố tại Fiji, mực nước biển quanh Tuvalu đã dâng khoảng 21 cm trong 30 năm qua, gần gấp đôi mức trung bình trên toàn thế giới. Những dự báo dài hạn cho thấy nếu khuynh hướng hiện nay tiếp tục, phần lớn lãnh thổ Tuvalu có thể chịu ngập nghiêm trọng vào cuối thế kỷ này. Đây chính là lý do các đảo quốc cho rằng mục tiêu 1,5°C không phải là một khẩu hiệu ngoại giao, mà liên quan trực tiếp đến sự tồn tại của quốc gia và cộng đồng dân cư.
Lynda Tabuya, Bộ trưởng Khí hậu Fiji, nói với các đại biểu rằng thế giới đang “lao qua” giới hạn 1,5°C. Bà mô tả những gì đang xảy ra tại Thái Bình Dương bằng những hình ảnh rất cụ thể: thủy triều tràn vào nhà dân, san hô bị bạc màu và những ngôi làng đã phải di dời. Theo bà, việc vượt quá ngưỡng 1,5°C không thể được coi là một kết luận mà các đảo quốc buộc phải âm thầm chấp nhận.
Khủng hoảng không chỉ nằm ở nhiệt độ mà còn ở tiền bạc. Các quốc đảo đang đòi hỏi những nước giàu gia tăng mạnh nguồn tài chánh dành cho việc thích ứng với khí hậu. Một sáng kiến quan trọng là Pacific Resilience Facility, quỹ do các chính phủ đảo quốc làm chủ nhằm tài trợ cho những dự án tăng cường khả năng chống chịu trước khí hậu. Ngày 7 tháng 10, Fiji, Ireland, Hà Lan và Đan Mạch công bố thêm khoảng 15 triệu Mỹ kim, nâng tổng số tiền cam kết cho quỹ lên gần 200 triệu Mỹ kim. Tuy nhiên, con số này vẫn còn thấp xa mục tiêu 500 triệu Mỹ kim sau COP31 và tham vọng dài hạn 1,5 tỷ Mỹ kim.
Mark Brown, Thủ tướng Quần đảo Cook, nói thẳng rằng đây là lúc thế giới phải đầu tư. Theo ông, đầu tư vào khả năng chống chịu ngay hôm nay sẽ giúp các quốc đảo có thêm thời gian và giảm phí tổn khắc phục trong tương lai. Anthony Albanese cũng kêu gọi các quốc gia gia tăng sự hỗ trợ, cho rằng mỗi khoản đầu tư trong hiện tại sẽ giúp giảm phí tổn sửa chữa và tái thiết về sau.
Nhưng bên dưới câu chuyện khí hậu còn có một lớp địa chính trị rất rõ rệt. Thái Bình Dương trong những năm gần đây đã trở thành một trong những khu vực cạnh tranh ảnh hưởng giữa Trung Quốc với Australia, Hoa Kỳ và các đồng minh Tây phương. Các quốc đảo không chỉ cần tiền để đối phó với biến đổi khí hậu mà còn cần hạ tầng, viện trợ, an ninh trên biển và những quan hệ ngoại giao lâu dài. Vì vậy, khả năng các cường quốc hiện diện và đưa ra cam kết tại những hội nghị như thế này có ý nghĩa vượt xa vấn đề môi trường.
Australia đặc biệt đứng trước một bài toán khó. Canberra muốn được coi là đối tác hàng đầu của các đảo quốc Thái Bình Dương, đồng thời vẫn là một trong những nước xuất cảng than đá và khí đốt lớn trên thế giới. Chính sách này thường xuyên bị các quốc đảo và những tổ chức bảo vệ môi trường chỉ trích. Với những quốc gia đang phải chống chọi với tình trạng nước biển dâng, việc một đối tác vừa hứa giúp họ thích ứng với khí hậu, vừa tiếp tục xuất cảng nhiên liệu hóa thạch, là một mâu thuẫn khó tránh khỏi.
Trong khi đó, áp lực đối với các nhà thương thuyết ngày càng lớn. Một tuyên bố được đưa ra sau chuyến viếng thăm Tuvalu của đại diện khoảng 30 quốc gia kêu gọi “cắt giảm sâu, nhanh chóng và liên tục” lượng khí thải. Dechen Tsering, Giám đốc Văn phòng Khu vực châu Á – Thái Bình Dương của Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc, cảnh cáo rằng ngay cả khi nhiệt độ toàn cầu đạt tới mức cao nhất rồi giảm xuống, những ảnh hưởng đối với Thái Bình Dương vẫn có thể kéo dài hàng thế kỷ.
Điều đó khiến hội nghị tại Fiji trở thành một cuộc thử thách ngoại giao quan trọng trước COP31. Các quốc đảo muốn biến sự chú ý dành cho Tuvalu và Fiji thành tiền thật, dự án thật và những cam kết cắt giảm khí thải có thể kiểm chứng. Họ không muốn thêm một lần nữa nghe những lời hứa về “đối tác chiến lược” mà không nhận được sự trợ giúp tương xứng.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
