Nam Phi mạnh tay truy quét di trú bất hợp pháp, hàng chục ngàn người bị đưa về nước, trong khi Pretoria yêu cầu các quốc gia láng giềng chia sẻ phí tổn hồi hương. Đằng sau cuộc trấn áp này là một bài toán lớn hơn nhiều: nghèo đói, thất nghiệp và sự bất mãn đang đẩy cả miền Nam châu Phi vào một thế đối đầu ngày càng gay gắt…
Làn sóng siết chặt di trú tại Nam Phi đang vượt khỏi phạm vi một chánh sách nội bộ. Hàng chục ngàn người ngoại quốc đã bị đưa vào diện hồi hương hoặc trục xuất, trong đó công dân Malawi chiếm phần lớn. Khi Pretoria yêu cầu một số quốc gia hoàn trả phí tổn hồi hương, vấn đề di trú lập tức biến thành một bài toán ngoại giao và thử thách đối với tinh thần đoàn kết trong khu vực.
Trong năm 2026, Nam Phi chứng kiến một đợt phản ứng mạnh chưa từng thấy trong nhiều năm qua đối với tình trạng di trú bất hợp pháp. Chánh phủ của Tổng thống Cyril Ramaphosa từ ngày 7/6 công bố kế hoạch gồm 5 điểm nhằm siết chặt việc quản lý di trú, trong đó có tăng cường kiểm soát biên giới, xử lý những người vi phạm luật di trú, củng cố hệ thống nhập cư, sửa chữa những kẽ hở pháp lý và phối hợp với các quốc gia Phi Châu. Chánh quyền đồng thời nhấn mạnh rằng việc trục xuất người ngoại quốc phải do Nhà nước thực hiện, không thể để các nhóm dân sự tự ý kiểm tra, đe dọa hoặc xua đuổi người di cư.
Nhưng trên thực tế, sức ép trong xã hội đã nhanh chóng biến thành một chiến dịch quy mô lớn. Theo số liệu do Chánh phủ Nam Phi công bố, từ ngày 14/6 tới 24/7, có 68.327 người ngoại quốc không có giấy tờ được làm thủ tục hồi hương; khoảng 81% là công dân Malawi, 16% Zimbabwe và 3% Mozambique. Một số liệu khác của Ủy ban Liên bộ về Di trú cho biết tới cuối tháng 7, tổng số người được giải quyết đã lên khoảng 68.138, trong khi Cơ quan Quản lý Biên giới Nam Phi ghi nhận hơn 72.900 lượt hồi hương qua các cửa khẩu trong khoảng thời gian liên hệ.
Malawi trở thành tâm điểm của chiến dịch. Tại thành phố Durban và một số khu vực khác, hàng ngàn người Malawi đã tập trung để chờ trở về quê nhà. Chánh phủ Malawi phải tổ chức xe buýt đưa công dân về nước, trong khi phía Nam Phi cũng hỗ trợ thêm phương tiện. Ngày 10/6, Bộ trưởng Tư pháp và Phát triển Hiến pháp Nam Phi Mmamoloko Kubayi cho biết 980 công dân Malawi đã được đưa ra khỏi Trung tâm Hồi hương Lindela để trở về nước. Tại một địa điểm ở Durban, hàng ngàn người Malawi khác cũng được tập trung chờ hồi hương.
Đằng sau những con số khô khan ấy là một cuộc khủng hoảng xã hội rất thật. Nam Phi từ lâu đã là một trong những điểm đến kinh tế quan trọng nhứt của miền Nam Phi Châu. Người dân từ Malawi, Zimbabwe, Mozambique và nhiều quốc gia khác tìm tới đây để kiếm việc làm, buôn bán hoặc tìm cơ hội làm ăn. Nhưng khi thất nghiệp, tội phạm, thiếu nhà ở và áp lực đối với các dịch vụ công cộng ngày càng trở thành những vấn đề nhạy cảm về chánh trị, người di cư lại trở thành đối tượng dễ bị đổ lỗi nhứt.
Các nhóm chống nhập cư tại Nam Phi cáo buộc người ngoại quốc chiếm việc làm, gây thêm áp lực lên các dịch vụ xã hội và có liên hệ với tội phạm. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh cáo rằng quy tất cả những vấn đề kinh tế – xã hội của Nam Phi cho người nhập cư là một cách nhìn quá đơn giản. Một phân tích của GIS Reports hồi tháng 7 cho rằng làn sóng chống người nhập cư năm 2026 đã trở nên mạnh và kéo dài hơn, đồng thời cảnh báo vấn đề này đã biến thành một cuộc khủng hoảng có tánh cách khu vực chứ không còn đơn thuần là chuyện nội bộ của Nam Phi.
Tình hình càng nhạy cảm khi những nhóm dân sự bắt đầu tự tổ chức các cuộc kiểm tra người ngoại quốc. Chánh phủ Nam Phi đã nhiều lần cảnh cáo rằng thường dân không có quyền tự ý khám xét nhà cửa, kiểm tra giấy tờ hoặc cưỡng ép người ngoại quốc rời khỏi nơi họ đang sinh sống. Trong tháng 7, Bộ trưởng Mmamoloko Kubayi cho biết đã có hơn 200 vụ việc liên quan tới vi phạm pháp luật, đe dọa, kích động và những hành vi trái phép được ghi nhận thành án hình sự; hàng trăm người đã bị bắt.
Điều đáng chú ý là Pretoria đang cố giữ một lằn ranh rất mong manh: một mặt phải đáp ứng sức ép của dân chúng muốn chánh phủ mạnh tay với di trú bất hợp pháp; mặt khác phải ngăn chiến dịch chống nhập cư biến thành bạo lực và kỳ thị người ngoại quốc. Tổng thống Cyril Ramaphosa gần đây cũng cảnh báo về mâu thuẫn này. Ông nói Nam Phi không thể nói tới hội nhập tại các hội nghị khu vực nhưng lại thực hành sự loại trừ trên đường phố.
Thế nhưng, câu chuyện chưa dừng lại ở việc trục xuất. Nó đang chuyển sang một cuộc tranh luận về tiền bạc: ai phải trả phí tổn để đưa người di cư về quê?
Ngày 12/8, Bộ Nội vụ Nam Phi cho biết chánh phủ đã chi khoảng 292 triệu rand, tương đương gần 17 triệu Mỹ kim theo hối suất gần đây, cho việc hồi hương người ngoại quốc trong chiến dịch siết chặt di trú. Bộ này đã gởi yêu cầu Malawi, Nigeria và Ethiopia hoàn trả những khoản phí tổn liên hệ.
Đây không phải là một con số nhỏ. Theo các báo cáo tại Nam Phi, khoản chi gần 293 triệu rand đã vượt xa ngân sách thường niên dành cho công tác trục xuất. Bộ Nội vụ thậm chí phải tìm thêm nguồn tiền để duy trì chiến dịch.
Về nguyên tắc, Pretoria cho rằng các quốc gia tiếp nhận công dân của mình phải gánh một phần phí tổn hồi hương là điều hợp lý. Nhưng vấn đề trở nên phức tạp bởi giữa “trục xuất” và “hồi hương tự nguyện” có sự khác biệt. Chánh phủ Nam Phi giải thích rằng đối với trường hợp hồi hương tự nguyện, quốc gia yêu cầu đưa công dân về nước phải chịu trách nhiệm chánh về phương tiện và việc tổ chức vận chuyển. Trong một số trường hợp, Nam Phi có thể hỗ trợ tài chánh và nhân đạo tùy từng vụ việc.
Vấn đề là nhiều quốc gia trong khu vực cũng chẳng có khả năng tài chánh dư dả. Malawi đặc biệt khó khăn về kinh tế. Nếu Pretoria yêu cầu hoàn trả toàn bộ phí tổn cho hàng chục ngàn người, câu hỏi đặt ra là Lilongwe sẽ lấy tiền ở đâu? Và nếu một quốc gia nghèo không thể trả, liệu người dân của họ có phải tiếp tục gánh lấy hậu quả?
Đây chính là lúc cuộc khủng hoảng di trú bắt đầu biến thành một cuộc khủng hoảng ngoại giao.
Nam Phi là nền kinh tế lớn nhứt trong khu vực và có sức hút lao động vượt trội so với nhiều quốc gia láng giềng. Điều đó tạo ra một mối quan hệ lệ thuộc hai chiều: người lao động ngoại quốc cần thị trường Nam Phi, nhưng Nam Phi cũng hưởng lợi từ nguồn nhân công, thương mại xuyên biên giới và những khoản tiền người lao động gởi về quê nhà.
Nếu Pretoria đóng cửa biên giới mạnh hơn, hàng loạt nền kinh tế trong khu vực có thể bị ảnh hưởng. Nếu các nước láng giềng phản ứng bằng cách hạn chế hợp tác hoặc đưa vấn đề lên các cơ chế khu vực, Cộng đồng Phát triển miền Nam Phi (SADC) sẽ phải giải một bài toán hết sức khó khăn: làm sao vừa bảo vệ quyền kiểm soát biên giới của từng quốc gia, vừa duy trì tinh thần hội nhập trong khu vực?
Và đây là nghịch lý lớn nhứt. SADC được thành lập dựa trên ý tưởng thúc đẩy hợp tác kinh tế, hội nhập và sự đi lại giữa các quốc gia miền Nam Phi Châu. Nhưng khi thất nghiệp và bất an kinh tế gia tăng, chính những dòng người qua lại biên giới từng được xem là một phần của tiến trình hội nhập lại trở thành mục tiêu của chánh sách siết chặt.
Từ ngày 1/7, Nam Phi đã lập Trung tâm Xử lý Hồi hương Tạm thời tại Musina, gần biên giới Zimbabwe. Trung tâm này lúc đầu có sức chứa tới 20.000 người và trở thành một mắt xích quan trọng trong chiến dịch đưa người ngoại quốc về nước. Tuy nhiên, tới tháng 8, chánh phủ quyết định thu hẹp công suất xuống còn khoảng 1.500 người sau khi phân tích khuynh hướng trong ba tuần trước đó.
Điều này cho thấy ngay cả Pretoria cũng nhận ra rằng mô hình giải quyết hàng chục ngàn người cùng một lúc quá tốn kém để duy trì lâu dài. Chánh phủ Nam Phi thừa nhận những biện pháp tạm thời phục vụ chiến dịch hồi hương gây áp lực rất lớn lên ngân sách và không thể trở thành giải pháp vĩnh viễn.
Tuy nhiên, việc trục xuất vẫn tiếp tục. Riêng trong tháng 6, Nam Phi cho biết có 4.898 người bị trục xuất, gồm 1.929 người Malawi, 1.384 người Zimbabwe, 1.200 người Mozambique và 342 người Lesotho. Từ ngày 1/4 tới cuối tháng 6, tổng cộng 15.398 người đã bị trục xuất; hơn 2.500 chiến dịch phối hợp thực thi pháp luật cũng được tiến hành.
Những con số này cho thấy đây không phải là một chiến dịch ngắn hạn mang tánh cách tượng trưng. Nó đã trở thành một chánh sách quản lý di trú quy mô lớn.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
