Một đề nghị liên quan trực tiếp đến thân thể, sức khỏe và quyền trẻ em đang gây nhiều tranh luận tại Việt Nam: mở rộng quyền hiến mô và bộ phận cơ thể cho người dưới 18 tuổi trong những trường hợp nhất định. Đề nghị này bao gồm cả việc hiến mô tái sinh khi còn sống và hiến bộ phận cơ thể sau khi qua đời.
Đằng sau mục tiêu cứu người là những câu hỏi nghiêm trọng về sự tự nguyện, quyền được bảo vệ và giới hạn đạo đức. Liệu tình thân có thể vô tình trở thành sức ép khiến một đứa trẻ phải hy sinh chính thân thể mình để cứu người nhà?…
Ngày 21 tháng 10 năm 2026, Bộ trưởng Y tế Việt Nam Đào Hồng Lan trình bày trước Quốc hội dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi). Theo nội dung dự thảo được báo chí tường thuật, người dưới 18 tuổi có thể thuộc diện được hiến mô hoặc bộ phận cơ thể trong những trường hợp được quy định riêng, với những điều kiện nhằm bảo vệ người chưa thành niên. Đây vẫn là đề nghị trong tiến trình lập pháp, chưa phải luật đã được thông qua và có hiệu lực.
Điểm cần phân biệt rõ là dự thảo không quy định tất cả người dưới 18 tuổi đều được tự do hiến mô cho bất kỳ ai. Đối với việc hiến mô tái sinh khi còn sống, người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi được đề nghị hiến cho người thuộc thành viên gia đình; còn người dưới 15 tuổi chỉ thuộc diện được hiến cho cha, mẹ hoặc anh, chị, em ruột. Những trường hợp này chỉ được xem xét khi không có người hiến trưởng thành phù hợp, người hiến đáp ứng điều kiện sức khỏe, được tư vấn và có sự đồng ý của chính người hiến cùng người đại diện. Quy định đề nghị cũng không áp dụng đối với máu và các thành phần của máu. Riêng trường hợp cấp cứu nhằm cứu sống cha, mẹ hoặc anh, chị, em ruột, dự thảo đề cập khả năng lấy mô tái sinh của người chưa đăng ký hiến, với điều kiện vẫn phải đáp ứng các yêu cầu liên quan.
Ngoài ra, dự thảo còn đề cập việc người dưới 18 tuổi hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, nếu đã đăng ký hiến hoặc thể hiện nguyện vọng trước khi chết và được người đại diện đồng ý. Đây là những trường hợp khác nhau, cần được xem xét riêng biệt, không thể gộp chung thành một quyền hiến tặng không giới hạn.
Theo phần giải trình của Bộ Y tế Việt Nam, mục tiêu của việc tu chính luật là mở rộng nguồn mô và bộ phận cơ thể phục vụ chữa trị, gia tăng cơ hội cứu sống bệnh nhân, đồng thời thiết lập những biện pháp kiểm soát chặt chẽ hơn đối với người hiến. Mô tái sinh có thể bao gồm máu, tế bào gốc và một số loại mô có khả năng được cơ thể tái tạo, nhưng dự thảo nêu rõ trường hợp hiến mô tái sinh khi còn sống của người dưới 18 tuổi không bao gồm máu và các thành phần của máu. Mức độ nguy hiểm cũng không giống nhau giữa những phương pháp lấy mô. Mỗi trường hợp cần được thẩm định về nguy cơ y khoa, ảnh hưởng lâu dài đối với sức khỏe và khả năng phục hồi của người hiến. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào khái niệm “mô tái sinh” để mặc nhiên kết luận rằng việc hiến tặng hoàn toàn vô hại.
Trong quá trình thẩm tra dự luật, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh cho biết đề nghị mở rộng đối tượng hiến mô, bộ phận cơ thể và hiến xác đối với người dưới 18 tuổi là một chính sách mới so với luật hiện hành. Mục tiêu được nêu ra là tạo thêm cơ hội chữa trị cho bệnh nhân, nhất là các bệnh nhi cần mô hoặc bộ phận cơ thể có kích thước và đặc điểm giải phẫu phù hợp, đồng thời tôn trọng nguyện vọng hiến tặng của người chưa thành niên và gia đình.
Xét về quyền trẻ em, vấn đề không chỉ nằm ở việc có sự chấp thuận của cha mẹ hay người đại diện theo pháp luật, mà còn ở chỗ đứa trẻ có thật sự hiểu rõ những gì sẽ xảy ra với thân thể mình hay không. Công ước Liên Hiệp Quốc về Quyền trẻ em đặt ra nguyên tắc quyền lợi tốt nhất của trẻ phải được xem xét hàng đầu; trẻ có quyền được bảo vệ sức khỏe, được lắng nghe tùy theo tuổi tác và mức độ trưởng thành, đồng thời phải được bảo vệ khỏi bạo lực và sự cưỡng ép. Trong trường hợp người nhận mô chính là cha hoặc mẹ đang lâm bệnh nặng, sự đồng ý của người đại diện càng cần được xem xét thận trọng, bởi người thân có thể đồng thời chịu áp lực tinh thần và có quyền lợi trực tiếp liên quan đến quyết định hiến tặng.
Đây là điểm đáng quan tâm nhất của đề nghị. Khi cha hoặc mẹ đứng trước nguy cơ tử vong, liệu một đứa trẻ chưa đủ tuổi vị thành niên có thực sự đủ khả năng nói “không” với gia đình mà không cảm thấy tội lỗi, sợ hãi hoặc bị coi là ích kỷ? Ngay cả một người từ trên 18 tuổi, dù đã trưởng thành hơn về nhận thức, vẫn có thể chịu sức ép rất lớn khi người thân cần được cứu chữa. Trên giấy tờ, sự đồng thuận có thể được ghi nhận là tự nguyện; nhưng trong đời sống, áp lực tình cảm đôi khi còn nặng nề hơn một mệnh lệnh trực tiếp. Nếu một đứa trẻ phải lựa chọn giữa việc chịu một thủ thuật y khoa và cảm giác tội lỗi vì không cứu được người thân, tính chất tự nguyện của quyết định ấy cần được thẩm định hết sức nghiêm túc. Không thể biến tình thân thành một bổn phận buộc trẻ phải hy sinh thân thể trong khi các em chưa đủ khả năng quyết định một cách độc lập và thấu đáo.
Đối với việc hiến bộ phận cơ thể sau khi chết, vấn đề có phần khác biệt vì người hiến không còn phải trải qua thủ thuật lấy bộ phận cơ thể khi còn sống. Tuy nhiên, việc xác định nguyện vọng hiến tặng trước khi chết, sự đồng ý của người đại diện và cách thức bảo đảm nguyện vọng ấy thực sự xuất phát từ ý chí của người chưa thành niên vẫn cần được quy định minh bạch. Cơ chế này phải tránh mọi tình trạng người lớn tự ý quyết định thay trẻ hoặc diễn giải mong muốn của trẻ theo lợi ích riêng của gia đình.
Nếu đề nghị tiếp tục được cứu xét, Quốc hội Việt Nam cần đòi hỏi những biện pháp bảo vệ thực chất, chứ không chỉ dừng lại ở những điều khoản chung chung. Các biện pháp ấy cần bao gồm việc thẩm định độc lập về y khoa và tâm lý; tham vấn riêng với người hiến, không có mặt người nhận mô; giải thích đầy đủ bằng ngôn ngữ phù hợp với tuổi tác và khả năng nhận thức; bảo đảm quyền từ chối rõ ràng mà không bị trừng phạt; nghiêm cấm mọi hành vi gây áp lực; đồng thời thiết lập cơ chế giám sát độc lập trước khi tiến hành lấy mô. Đặc biệt, phải chứng minh rằng không có người hiến trưởng thành phù hợp và mục tiêu chữa trị không thể đạt được bằng một phương pháp ít xâm phạm đến thân thể trẻ hơn. Đối với người hiến sau khi chết, cũng cần có thủ tục xác nhận nguyện vọng và sự chấp thuận của người đại diện một cách minh bạch, tránh mọi sự nhập nhằng hoặc lạm dụng.
Cứu người là mục tiêu cao quý, nhưng không thể lấy mục tiêu ấy làm lý do để xem nhẹ quyền được bảo vệ của người chưa thành niên. Một xã hội văn minh không chỉ được đánh giá qua số bệnh nhân được cứu sống, mà còn qua cách xã hội ấy đối xử với những người yếu thế nhất. Nếu lòng nhân đạo dành cho người bệnh phải đánh đổi bằng sức khỏe, sự an toàn và quyền từ chối của người khác, thì đề nghị này cần được xem xét nghiêm túc trước khi trở thành luật.
NGƯỜI QUAN SÁT
