Lần đầu tiên trong lịch sử, tổng kim ngạch xuất nhập cảng của Việt Nam vượt mức 1.000 tỷ Mỹ kim chỉ trong 10 tháng đầu năm 2026. Đây là một cột mốc đáng chú ý, cho thấy hoạt động giao thương với thế giới ngày càng mở rộng. Tuy nhiên, đằng sau con số tăng trưởng đầy ấn tượng ấy vẫn còn nhiều điều đáng suy nghĩ, nhất là tình trạng lệ thuộc vào các công ty ngoại quốc, nguyên liệu nhập cảng và khả năng cạnh tranh còn hạn chế của giới doanh nghiệp trong nước…
Ngày 29 tháng 10 năm 2026, Bộ Công Thương Việt Nam công bố tổng kim ngạch xuất nhập cảng hàng hóa trong 10 tháng đầu năm của quốc gia này ước đạt 1.010,6 tỷ Mỹ kim, tăng 32,3% so với cùng thời kỳ năm ngoái. Đây là lần đầu tiên ngoại thương Việt Nam vượt qua mức 1.000 tỷ Mỹ kim, đánh dấu quy mô giao thương quốc tế ngày càng lớn. Dẫu vậy, phía sau thành tích này vẫn còn những vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm chỉnh, đặc biệt là sự chi phối của các công ty có vốn đầu tư ngoại quốc, nguồn nguyên liệu nhập cảng và những biến động khó lường của thị trường thế giới.
Theo số liệu của Cục Xuất nhập cảng thuộc Bộ Công Thương, riêng trong tháng 10 năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập cảng ước đạt 122,2 tỷ Mỹ kim, tăng 47,6% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, trị giá hàng hóa xuất cảng trong 10 tháng đạt khoảng 499 tỷ Mỹ kim, tăng 27,4%. Kết quả này tạo cơ sở để Việt Nam có thể đạt, thậm chí vượt chỉ tiêu tăng trưởng xuất cảng từ 15 đến 16% trong cả năm 2026.
Đáng chú ý, các mặt hàng thuộc lãnh vực kỹ nghệ chế biến, chế tạo tiếp tục giữ vai trò chủ lực, chiếm khoảng 87,4% tổng kim ngạch xuất cảng. Những mặt hàng như điện tử, máy móc, thiết bị, điện thoại, hàng dệt may và nhiều sản phẩm kỹ nghệ khác vẫn được đưa đến các thị trường lớn như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Liên Âu, Nam Hàn và những quốc gia ASEAN. Đây đều là những thị trường có ảnh hưởng đáng kể đối với hoạt động sản xuất và thương mại của Việt Nam.
Tuy nhiên, điều đáng quan tâm là thành tích xuất cảng hiện nay phần lớn có sự đóng góp của các công ty có vốn đầu tư ngoại quốc, thường được gọi là FDI. Theo báo cáo kinh tế – xã hội tám tháng đầu năm 2026 do Cục Thống kê công bố ngày 3 tháng 9 năm 2026, khu vực FDI chiếm khoảng 80,1% tổng kim ngạch xuất cảng hàng hóa, trong khi các công ty thuộc khu vực kinh tế trong nước chỉ chiếm 19,9%. Những con số này cho thấy giới doanh nghiệp nội địa vẫn còn thua kém đáng kể về quy mô sản xuất, trình độ kỹ thuật và khả năng tham gia vào mạng lưới cung ứng toàn cầu.
Một nghịch lý khác cũng đang hiện rõ trong bức tranh ngoại thương. Mặc dù xuất cảng tăng mạnh, Việt Nam vẫn phải đối diện với tình trạng nhập siêu trong phần lớn thời gian của năm. Theo Bộ Công Thương, riêng tháng 10 năm 2026, Việt Nam xuất siêu khoảng 6,8 tỷ Mỹ kim, đánh dấu tháng thứ hai liên tiếp có thặng dư mậu dịch. Thế nhưng, tính chung 10 tháng đầu năm, cán cân thương mại vẫn nhập siêu khoảng 12,7 tỷ Mỹ kim.
Tình trạng này phản ảnh nhu cầu nhập cảng nguyên liệu, máy móc, linh kiện và thiết bị để phục vụ sản xuất trong nước vẫn còn rất lớn. Nền kinh tế Việt Nam ngày nay đã tham gia sâu vào các chuỗi sản xuất quốc tế, nhưng nhiều ngành kỹ nghệ vẫn phải trông cậy vào nguồn cung từ ngoại quốc. Một khi thị trường thế giới biến động, giá nguyên liệu gia tăng hoặc các tuyến vận chuyển quốc tế gặp trở ngại, giới doanh nghiệp trong nước có thể phải gánh thêm phí tổn sản xuất, thậm chí đối diện nguy cơ gián đoạn các đơn hàng.
Trước thực trạng này, Bộ Công Thương đang soạn thảo Chiến lược xuất nhập cảng hàng hóa đến năm 2030, tầm nhìn năm 2045. Theo dự thảo, Việt Nam đặt chỉ tiêu tăng trưởng xuất cảng bình quân từ 15 đến 16% mỗi năm trong giai đoạn 2026–2030, đồng thời nâng tỷ trọng xuất cảng của các công ty trong nước lên khoảng 28–30% vào năm 2030. Tỷ trọng hàng hóa chế biến, tinh luyện trong tổng kim ngạch xuất cảng cũng được kỳ vọng đạt từ 89 đến 90%.
Một mục tiêu khác là giảm tình trạng lệ thuộc quá nhiều vào một vài thị trường lớn. Theo định hướng được công bố, đến năm 2030, không có thị trường xuất cảng nào được chiếm quá 25% tổng kim ngạch xuất cảng của Việt Nam. Nhà cầm quyền cũng muốn mở rộng hoạt động giao thương tại Nam Á, Trung Đông, Phi Châu và Châu Mỹ La Tinh, nhằm hạn chế rủi ro trong trường hợp các thị trường truyền thống thay đổi chính sách mậu dịch.
Trong quý IV năm 2026, Bộ Công Thương xác định việc tận dụng các hiệp định thương mại tự do, mở rộng thị trường và nâng cao khả năng đáp ứng những tiêu chuẩn quốc tế là các nhiệm vụ trọng tâm. Đặc biệt, giới doanh nghiệp phải chú trọng những quy định về xuất xứ hàng hóa, truy nguyên nguồn gốc, tiêu chuẩn bảo vệ môi trường và các biện pháp phòng vệ thương mại do những quốc gia nhập cảng áp dụng.
Cột mốc 1.000 tỷ Mỹ kim rõ ràng cho thấy Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới. Tuy nhiên, kim ngạch xuất nhập cảng lớn không có nghĩa là toàn bộ lợi ích đều nằm trong tay các công ty và giới lao động trong nước. Vấn đề quan trọng trong những năm sắp tới vẫn là nâng cao khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp nội địa, giảm lệ thuộc vào nguyên liệu ngoại quốc, gia tăng giá trị sản xuất trong nước và tạo dựng thêm nhiều sản phẩm mang thương hiệu Việt Nam. Nếu không giải quyết được những yếu kém căn bản này, thành tích ngoại thương vẫn có thể tiếp tục dựa phần lớn vào nguồn vốn đầu tư ngoại quốc và những biến động từ bên ngoài mà nền kinh tế Việt Nam khó lòng kiểm soát.
NGƯỜI QUAN SÁT
