Một chiếc tàu Nga bị Na Uy giữ tại Bắc Cực, phía sau là đòi hỏi bồi thường hơn 4,2 tỷ Mỹ kim liên quan tới Crimea. Vụ việc cho thấy cuộc đối đầu giữa Nga và Tây phương đang lan rộng từ chiến trường Ukraine sang lãnh vực tài sản, hàng hải và pháp lý quốc tế…
Ngày 2/9/2026, một diễn biến pháp lý đặc biệt đã khiến tình hình Nga – Tây phương thêm nóng bỏng: giới chức Na Uy tạm giữ chiếc tàu nghiên cứu kiêm tàu du lịch Professor Molchanov của Nga tại Barentsburg, trên quần đảo Svalbard ở Bắc Cực. Đằng sau chiếc tàu không chỉ là một vụ tranh chấp tài sản thông thường, mà còn là khoản bồi thường khoảng 4,22 tỷ Mỹ kim liên quan tới những tài sản của tập đoàn năng lượng quốc doanh Ukraine Naftogaz bị Nga tịch thu sau khi sáp nhập Crimea năm 2014.
Cụ thể theo Reuters ngày 3/9/2026, chiếc Professor Molchanov bị giữ sau khi một tòa án Na Uy ban hành lịnh nhằm bảo đảm việc thi hành khoản tiền mà Nga phải trả cho Naftogaz. Lịnh bắt giữ được Tòa án Địa hạt Nord-Troms và Senja ban hành ngày 31/8/2026. Sau đó, chiếc tàu bị giữ tại Barentsburg, một khu định cư khai thác than do Nga điều hành trên Svalbard theo khuôn khổ Hiệp ước Svalbard năm 1920.
Naftogaz cho biết phán quyết quốc tế bắt nguồn từ việc Nga chiếm đoạt các tài sản năng lượng của tập đoàn này tại Crimea. Tháng 4/2023, một hội đồng trọng tài tại The Hague đã buộc Nga phải trả cho Naftogaz khoảng 4,22 tỷ Mỹ kim, chưa kể tiền lời và các chi phí pháp lý. Moscow không chấp nhận thanh toán và vẫn tiếp tục phản đối thẩm quyền cũng như phán quyết của cơ chế trọng tài. Vì vậy, Naftogaz chuyển sang một chiến lược mới: truy tìm tài sản của Nga tại những quốc gia mà phán quyết có thể được công nhận và thi hành. Naftogaz xác nhận phán quyết này trước đó đã được công nhận là có thể thi hành tại Na Uy.
Đây chính là điểm khiến vụ Professor Molchanov trở nên đặc biệt. Chiếc tàu không bị giữ vì bị tố cáo chở võ khí hay tham gia hoạt động quân sự. Theo các nguồn tin, đây là một chiếc tàu nhà nước Nga được sử dụng cho những chuyến thám hiểm thương mại và các hoạt động nghiên cứu, thuộc quyền sở hữu của Liên bang Nga. Chính vì vậy, vụ việc đã mở ra một mặt trận khác trong cuộc đối đầu Nga – Tây phương: mặt trận tài sản và việc thi hành các phán quyết quốc tế.
Phía Nga lập tức phản ứng gay gắt. Bộ Ngoại giao Nga gọi hành động của Na Uy là “cướp biển”, đồng thời triệu đại sứ Na Uy để phản đối. Bộ trưởng Phát triển vùng Viễn Đông và Bắc Cực của Nga Alexei Chekunkov cũng chỉ trích việc giữ tàu và cho biết Moscow sẽ tìm cách thách thức quyết định này. Tổng thống Vladimir Putin, theo AP, thậm chí dùng những lời lẽ rất mạnh để mô tả vụ việc và cho rằng hành động này làm gia tăng căng thẳng trong lúc vẫn còn những nỗ lực tìm kiếm một con đường ngoại giao cho cuộc chiến Ukraine.
Về phía Ukraine, Naftogaz lại coi đây là một bước tiến quan trọng. Quyền Tổng giám đốc Naftogaz Sergii Fedorenko cho rằng Nga không thể trốn tránh trách nhiệm chỉ bằng cách từ chối thi hành phán quyết trọng tài quốc tế. Công ty này cho biết sẽ tiếp tục truy tìm tài sản của Nga ở hải ngoại cho tới khi khoản tiền bồi thường được thanh toán.
Điều đáng chú ý là số tiền 4,22 tỷ Mỹ kim mới chỉ là tiền vốn. Nếu cộng thêm tiền lời và chi phí pháp lý, tổng nghĩa vụ có thể cao hơn đáng kể. Reuters cho biết chiếc Professor Molchanov có trị giá nhỏ hơn rất nhiều so với khoản nợ, vì vậy việc giữ chiếc tàu chủ yếu mang ý nghĩa pháp lý và tạo áp lực, chớ không thể giải quyết toàn bộ khoản bồi thường chỉ bằng việc bán riêng chiếc tàu này.
Từ khi chiến tranh Ukraine bùng nổ, Nga và Tây phương đã bước vào một cuộc đối đầu chưa từng có về tài sản. Nga bị áp đặt các biện pháp chế tài, tài sản bị phong tỏa tại nhiều quốc gia Tây phương; ngược lại, Moscow cũng đáp trả bằng những biện pháp kiểm soát hoặc tịch thu tài sản của các doanh nghiệp Tây phương tại Nga. Vụ Naftogaz tại Na Uy cho thấy cuộc chiến pháp lý đang tiếp tục lan sang một lãnh vực mới: tài sản nhà nước Nga ở ngoại quốc có thể trở thành mục tiêu để thi hành những phán quyết liên quan tới Ukraine.
Điều này có thể tạo thành một tiền lệ đáng chú ý. Nếu một phán quyết quốc tế được một quốc gia công nhận và cho phép thi hành, bên thắng kiện có thể truy tìm những tài sản thương mại hoặc tài sản nhà nước phù hợp với luật lệ sở tại để bảo đảm khoản tiền phải trả. Trong trường hợp Naftogaz, Na Uy nhấn mạnh rằng đây là một vụ tranh chấp giữa Naftogaz và Nga, chớ không phải Oslo tự mình khởi động một vụ kiện chống Moscow.
Svalbard càng khiến câu chuyện trở nên nhạy cảm hơn. Quần đảo này nằm sâu trong vùng Bắc Cực nhưng có một vị trí chiến lược đặc biệt. Na Uy có chủ quyền đối với Svalbard theo Hiệp ước năm 1920, trong khi Nga vẫn duy trì sự hiện diện về kinh tế và dân cư tại một số khu vực. Việc một tài sản nhà nước Nga bị giữ ngay tại Barentsburg vì một vụ kiện liên quan tới Crimea, do đó, mang cả ý nghĩa pháp lý lẫn địa-chánh trị.
Nhìn rộng ra, vụ Professor Molchanov cho thấy cuộc chiến Ukraine ngày càng vượt khỏi chiến trường. Máy bay, thiết giáp và hỏa tiễn vẫn quyết định tình hình trên mặt đất; nhưng song song với đó, một cuộc chiến khác đang diễn ra trong các phòng xử án, ngân hàng, hải cảng và thị trường tài sản quốc tế.
Nga có thể tiếp tục tuyên bố rằng Tây phương đang sử dụng luật pháp như một công cụ chánh trị. Ukraine và các quốc gia ủng hộ Kyiv thì lập luận rằng nếu Moscow không tự nguyện thi hành nghĩa vụ bồi thường đã được phán quyết quốc tế xác lập, họ có quyền tìm kiếm các biện pháp thi hành tại những nơi mà luật pháp cho phép.
Và đây mới có thể là điều khiến Moscow phải lo ngại về lâu dài. Một chiếc tàu bị giữ tại Bắc Cực không làm Nga mất hàng tỷ Mỹ kim ngay tức khắc. Nhưng nếu nhiều tài sản Nga ở ngoại quốc lần lượt trở thành mục tiêu của những thủ tục pháp lý tương tự, cái giá của cuộc chiến Ukraine sẽ không còn chỉ được tính bằng tiền viện trợ, võ khí hay nhân mạng trên chiến trường. Nó có thể được tính bằng những tài sản bị phong tỏa, những chiếc tàu bị kê biên và những khoản bồi thường ngày càng lớn mà Moscow phải đối mặt trong nhiều năm sau khi tiếng súng đã ngưng vang.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
