BOSTON – Một thẩm phán liên bang hôm thứ Tư đã ngăn chính quyền Tổng thống Donald Trump thực hiện kế hoạch cải tổ một chương trình tài trợ liên bang lâu đời nhằm chống phân biệt đối xử trong lĩnh vực nhà ở, cho rằng Bộ Phát triển Nhà ở và Đô thị Hoa Kỳ – HUD – đã không đưa ra lời giải thích hợp lý cho những thay đổi sâu rộng mà cơ quan này muốn thực hiện.
Thẩm phán liên bang Myong Joun tại Boston ra phán quyết trong vụ kiện do National Fair Housing Alliance và Massachusetts Fair Housing Center khởi xướng.
Tranh chấp xoay quanh Fair Housing Initiatives Program – FHIP, một chương trình được Quốc hội thành lập từ năm 1987 nhằm hỗ trợ các tổ chức thực thi luật nhà ở công bằng, điều tra những cáo buộc kỳ thị và giúp đỡ những người tin rằng mình là nạn nhân của phân biệt đối xử khi thuê hoặc mua nhà.
Phán quyết mới tạm thời ngăn HUD thực hiện kế hoạch thay đổi cách phân phối hàng chục triệu đô la mà Quốc hội đã dành cho chương trình này.
Hơn 100 tổ chức có nguy cơ mất nguồn tài trợ
Trong nhiều năm, HUD thường phân phối tiền của chương trình FHIP thông qua hơn 100 khoản trợ cấp, với giá trị mỗi khoản từ khoảng 75.000 đến 425.000 đô la.
Nhiều tổ chức phi lợi nhuận địa phương sử dụng nguồn tiền này để điều tra các khiếu nại về phân biệt đối xử trong nhà ở, tiến hành thử nghiệm nhằm phát hiện hành vi kỳ thị và hỗ trợ người dân thực thi các quyền được bảo vệ theo Fair Housing Act.
Quốc hội đã phân bổ khoảng 56 triệu đô la cho chương trình trong năm tài khóa 2025.
Nhưng vào tháng 7, HUD dưới chính quyền Trump công bố một cách phân phối hoàn toàn khác.
Theo kế hoạch mới, cơ quan này sẽ không dành ngân sách cho các khoản trợ cấp nhiều năm như trước và cũng không tiếp tục cấp tiền theo cách truyền thống cho các tổ chức tư nhân chuyên thực thi luật nhà ở công bằng.
Thay vào đó, HUD dự kiến sử dụng 46 triệu trong tổng số 56 triệu đô la cho chỉ năm khoản trợ cấp lớn.
Đáng chú ý, trong số đó có một khoản lên tới 25 triệu đô la dành cho một trường luật.
Khoảng 10 triệu đô la còn lại có thể được trao cho một cơ quan chính quyền tiểu bang hoặc địa phương.
Thẩm phán: Những thay đổi quá lớn nhưng giải thích quá ít
Trong phán quyết, Thẩm phán Joun cho rằng HUD đã không giải thích đầy đủ tại sao một chương trình tồn tại gần bốn thập niên cần phải được thay đổi mạnh mẽ như vậy.
Chính quyền Trump lập luận rằng kế hoạch là một phần của nỗ lực hiện đại hóa chương trình, mở rộng sự tham gia và cải thiện cách tiền liên bang được sử dụng.
Nhưng thẩm phán không bị thuyết phục.
Ông cho rằng lời giải thích ngắn gọn về việc “hiện đại hóa” chương trình hoàn toàn không tương xứng với quy mô của những thay đổi được đề xuất.
Theo thẩm phán, rất khó nhận thấy HUD đã dựa vào những dữ liệu thích hợp nào khi thiết kế lại chương trình.
Ông cũng lưu ý rằng Quốc hội từ lâu đã công nhận vai trò của các tổ chức nhà ở công bằng trong việc hỗ trợ HUD thực thi luật liên bang.
Trong nhiều năm, chính phủ đã sử dụng các khoản trợ cấp nhiều năm để duy trì mạng lưới những tổ chức này.
Nhưng kế hoạch mới của HUD trên thực tế có thể loại khỏi chương trình chính những tổ chức đã thực hiện nhiệm vụ của FHIP trong nhiều thập niên.
Tranh cãi về các điều kiện liên quan “gender ideology” và nhập cư
Ngoài việc thay đổi cách phân phối tiền, chính quyền Trump còn muốn đặt ra những điều kiện mới đối với các tổ chức nhận trợ cấp.
Theo hồ sơ vụ án, các tổ chức muốn nhận tiền phải cam kết rằng nguồn tài trợ liên bang sẽ không được sử dụng để thúc đẩy cái mà chính quyền gọi là “gender ideology”, cũng như không được sử dụng để hỗ trợ “illegal immigration” – nhập cư bất hợp pháp.
Các tổ chức khởi kiện cho rằng những điều kiện này không liên quan trực tiếp đến mục đích mà Quốc hội đã đặt ra cho chương trình FHIP.
HUD phản bác rằng cơ quan có quyền quyết định những điều kiện đi kèm các khoản trợ cấp và cho rằng việc tái cấu trúc nằm trong thẩm quyền quản lý của mình.
Nhưng Thẩm phán Joun kết luận rằng chính quyền chưa đưa ra được cơ sở giải thích thỏa đáng cho những thay đổi đó.
Chương trình nhằm chống kỳ thị trong nhà ở
Fair Housing Initiatives Program đóng vai trò đặc biệt trong việc thực thi Fair Housing Act, đạo luật liên bang cấm phân biệt đối xử trong nhiều hoạt động liên quan đến nhà ở.
Các tổ chức nhận tài trợ có thể giúp những người cho rằng họ bị từ chối thuê hoặc mua nhà vì những đặc điểm được pháp luật bảo vệ, đồng thời điều tra những trường hợp chủ nhà, công ty quản lý hoặc những bên liên quan bị cáo buộc vi phạm luật.
Một số tổ chức còn tiến hành các cuộc kiểm tra thực tế, trong đó những người có hoàn cảnh tương tự tiếp cận cùng một chủ nhà hoặc công ty để xác định liệu khách hàng có bị đối xử khác nhau hay không.
Theo những người phản đối kế hoạch của HUD, việc đột ngột chuyển phần lớn ngân sách sang một số ít đơn vị có thể làm suy yếu mạng lưới các tổ chức địa phương vốn đã có kinh nghiệm điều tra những vụ phân biệt đối xử tại cộng đồng của họ.
Tòa án chặn một phần chương trình nghị sự của Trump
Phán quyết tại Boston là một trong hàng loạt cuộc chiến pháp lý liên quan đến nỗ lực của chính quyền Trump nhằm thay đổi cách chính phủ liên bang phân phối tiền cho các tiểu bang, thành phố và tổ chức phi lợi nhuận.
Chỉ một ngày trước phán quyết này, Tòa Phúc thẩm Liên bang Khu vực 9 cũng phần lớn giữ nguyên lệnh cấm ngăn chính quyền Trump áp đặt một số điều kiện chính sách đối với các khoản tài trợ giao thông và chương trình dành cho người vô gia cư.
Trong vụ đó, chính quyền tìm cách gắn tiền liên bang với việc các chính quyền địa phương tuân thủ những ưu tiên của Washington về nhập cư, quyền của người chuyển giới và một số vấn đề xã hội khác.
Các tòa án đang phải xem xét một câu hỏi rộng hơn: chính quyền hành pháp có thể thay đổi đến mức nào những điều kiện đối với tiền mà Quốc hội đã quyết định phân bổ.
Chính quyền có thể tiếp tục cuộc chiến pháp lý
Phán quyết mới không có nghĩa chính quyền Trump vĩnh viễn mất quyền thay đổi chương trình Fair Housing Initiatives Program.
HUD vẫn có thể kháng cáo hoặc tìm cách đưa ra một kế hoạch mới đáp ứng những yêu cầu của luật hành chính liên bang.
Tuy nhiên, trong thời gian lệnh của tòa án còn hiệu lực, chính quyền không thể tiến hành kế hoạch tái cấu trúc theo cách đã được công bố.
Luật sư Lila Miller, đại diện cho các nguyên đơn, hoan nghênh quyết định và cho rằng phán quyết đã bảo vệ nguyên tắc pháp quyền cũng như hoạt động thúc đẩy công bằng trong lĩnh vực nhà ở.
HUD chưa đưa ra phản hồi ngay lập tức sau phán quyết.
Vụ kiện vì thế chưa kết thúc. Nhưng trước mắt, quyết định của Thẩm phán Joun đã ngăn chính quyền Trump chuyển phần lớn nguồn ngân sách của một chương trình chống phân biệt đối xử tồn tại gần 40 năm từ hơn 100 khoản trợ cấp cho các tổ chức trên khắp nước Mỹ sang chỉ một số ít khoản tài trợ lớn theo mô hình mới của HUD.
Calitoday tổng hợp
