Washington đang gia tăng sức ép trước tình trạng hàng hóa Trung Quốc đi vòng qua Việt Nam để tránh thuế Mỹ. Hà Nội nói sẽ giải quyết “mang tính xây dựng”, nhưng đằng sau những lời lẽ ngoại giao là một bài toán thương mại chẳng dễ chịu chút nào…
Ngày 20/8/2026, vấn đề hàng hóa Trung Quốc đi vòng qua Việt Nam để né thuế Mỹ tiếp tục nóng lên khi Bộ Ngoại giao Việt Nam tuyên bố Hà Nội sẽ “xử lý mang tính xây dựng” những quan ngại của Washington. Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng cho biết tại cuộc họp báo rằng Việt Nam sẵn sàng tiếp tục trao đổi với Mỹ trong khuôn khổ quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện, nhằm giữ cho mối bang giao thương mại được ổn định và đôi bên cùng có lợi.
Động thái của Hà Nội được đưa ra chỉ ít ngày sau khi Tòa Bạch Ốc công bố một bản báo cáo gây chú ý về tình trạng chuyển tải hàng hóa. Theo Reuters, ngày 13/8, Tòa Bạch Ốc cho rằng Mỹ đang thất thu khoảng 19 đến 26 tỷ Mỹ kim tiền thuế mỗi năm do hàng hóa, phần lớn có nguồn gốc từ Trung Quốc, được đưa qua các quốc gia thứ ba trước khi vào thị trường Mỹ để tránh mức thuế áp thẳng vào hàng Trung Quốc.
Đáng chú ý hơn, bản báo cáo của Tòa Bạch Ốc mang tên “The Great Transshipment Scam” cho rằng khoảng 67 tỷ Mỹ kim hàng hóa từ Trung Quốc dành cho thị trường Mỹ đã được chuyển tải qua ba trung tâm gồm Mễ Tây Cơ, Ấn Độ và Việt Nam trong năm 2025. Báo cáo ước tính riêng số hàng này có thể làm thất thoát khoảng 28 tỷ Mỹ kim tiền thuế.
Tuy nhiên, cần phân biệt cho rõ: Washington không nói toàn bộ khoản thất thu từ 19 đến 26 tỷ Mỹ kim mỗi năm là do Việt Nam. Việt Nam chỉ là một trong nhiều quốc gia bị Mỹ đưa vào diện cần lưu ý. Dầu vậy, việc Việt Nam nằm trong nhóm những tuyến đường chuyển tải quan trọng rõ ràng là chuyện Hà Nội không thể coi thường.
Về bản chất, “transshipment”, tức chuyển tải, là việc hàng hóa được chở qua một quốc gia thứ ba trước khi tới thị trường tiêu thụ cuối cùng. Nhưng trong trường hợp bị Mỹ nghi ngờ, điều đáng ngại hơn là khả năng hàng Trung Quốc được thay đổi, gia công hoặc gắn xuất xứ mới tại quốc gia trung gian rồi xuất sang Mỹ dưới danh nghĩa hàng của quốc gia đó. Nếu có gian lận xuất xứ, doanh nghiệp có thể tránh được mức thuế cao mà Mỹ áp dụng đối với hàng Trung Quốc.
Washington đặc biệt quan tâm tới chuyện này bởi chính sách thuế của Tổng thống Donald Trump đã tạo ra khoảng cách khá lớn giữa mức thuế đánh vào hàng Trung Quốc và hàng nhập cảng từ một số quốc gia khác. Khi khoảng cách thuế đủ lớn, thị trường đương nhiên sẽ xuất hiện động lực tìm đường vòng.
Nói một cách dễ hiểu, Mỹ đang tìm cách bịt một “cánh cửa sau” của chính sách thuế. Và Việt Nam lại nằm đúng trên một trong những tuyến thương mại quan trọng của Á Châu. Đây là một bài toán hết sức nhạy cảm đối với Hà Nội. Mỹ hiện là một trong những thị trường xuất cảng quan trọng hàng đầu của Việt Nam.
Trong khi đó, Trung Quốc lại là nguồn cung nguyên liệu, linh kiện và hàng hóa rất lớn cho nền sản xuất trong nước. Thành ra Việt Nam đang đứng giữa hai luồng kinh tế khổng lồ: một bên là thị trường tiêu thụ Mỹ, một bên là chuỗi cung ứng Trung Quốc.
Nếu Washington cho rằng Việt Nam kiểm soát không đủ chặt nguồn gốc hàng hóa, các công ty Việt Nam có thể phải đối mặt với những cuộc kiểm tra xuất xứ gắt gao hơn, thời gian thông quan lâu hơn, thậm chí có nguy cơ chịu những biện pháp thuế quan bất lợi.
Thực tế, đây chẳng phải lần đầu Hà Nội phải đối phó với vấn đề này. Ngay từ tháng 4/2025, Bộ Công Thương Việt Nam đã yêu cầu tăng cường chống gian lận thương mại và chuyển tải bất hợp pháp sang Mỹ. Đến tháng 7/2025, Việt Nam tiếp tục chuẩn bị những biện pháp xử phạt nghiêm khắc hơn đối với hành vi gian lận xuất xứ và chuyển tải hàng hóa trái phép.
Điều đáng suy nghĩ là càng có nhiều hàng hóa Trung Quốc tìm đường qua Việt Nam, áp lực đè lên hàng Việt Nam càng lớn. Một nhà sản xuất Việt Nam làm ăn đàng hoàng, sử dụng nhân công Việt Nam, chịu đầy đủ chi phí và thuế má trong nước, có thể bị gom chung vào một nhóm với những doanh nghiệp chỉ “đổi nhãn” hàng Trung Quốc rồi đem xuất cảng sang Mỹ. Đó mới chính là điều đáng lo nhất.
Ngày 19/8, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc cũng tiếp Đại sứ Mỹ tại Việt Nam Jennifer Wicks và nhấn mạnh rằng quan hệ kinh tế, thương mại và đầu tư cần tiếp tục là động lực quan trọng trong bang giao Việt–Mỹ.
Nhìn rộng ra, Washington đang gửi đi một thông điệp khá rõ ràng: Hoa Kỳ muốn Việt Nam trở thành một mắt xích thực sự trong chuỗi cung ứng toàn cầu, chớ không muốn Việt Nam biến thành một “trạm trung chuyển” giúp hàng hóa Trung Quốc tránh thuế.
Vấn đề vì vậy chẳng phải chỉ là vài container hàng hóa hay vài tờ giấy chứng nhận xuất xứ. Nó liên quan trực tiếp tới uy tín của nhãn hiệu “Made in Vietnam”, khả năng tiếp cận thị trường Mỹ và cả tương lai của hàng trăm tỷ Mỹ kim thương mại.
Nếu kiểm soát quá lỏng, Việt Nam có thể bị Washington siết chặt. Nhưng nếu kiểm soát quá mạnh mà không phân biệt được những doanh nghiệp làm ăn chân chính với hoạt động gian lận, chính các doanh nghiệp Việt Nam lại có thể là người lãnh đủ.
NGƯỜI QUAN SÁT
