Hơn 5.000 ca nhiễm và gần 2.400 người tử vong, đợt Ebola tại Cộng hòa Dân chủ Congo đã vượt qua mọi kỷ lục trước đây. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cảnh cáo dịch bệnh vẫn còn cách rất xa mức có thể kiểm soát, trong lúc nhân lực, thuốc men và nguồn lực chống dịch ngày càng cạn kiệt…
Ngày 19/8/2026, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cảnh cáo đợt bùng phát Ebola tại Cộng hòa Dân chủ Congo (CHDC Congo) vẫn “còn rất xa” mới có thể kiểm soát được. Theo những con số mới nhất của Bộ Y tế CHDC Congo được Reuters và Associated Press dẫn lại, tính tới ngày 19/8, quốc gia này đã ghi nhận 5.021 ca mắc bệnh và 2.378 người tử vong. Đây đã trở thành đợt Ebola nghiêm trọng nhứt trong lịch sử CHDC Congo, vượt qua trận dịch 2018-2020 từng làm 2.299 người thiệt mạng. Đáng lo hơn nữa là dịch đang lan với tốc độ quá nhanh, trong lúc ngành y tế phải cùng lúc đối phó với tình trạng thiếu thốn phương tiện, cơ sở hạ tầng yếu kém, xung đột võ trang, dân chúng di chuyển liên tục và sự nghi ngờ của một bộ phận người dân đối với cơ quan y tế.
Đợt dịch hiện nay được xác nhận từ tháng 5/2026 và do virus Ebola chủng Bundibugyo gây ra. Đây là một chủng tương đối hiếm và đặc biệt đáng ngại vì hiện chưa có thuốc chủng ngừa hay phương pháp điều trị đặc hiệu nào được chấp thuận riêng cho Bundibugyo. WHO cho biết một số loại thuốc chủng ngừa và phương pháp điều trị đang được nghiên cứu, nhưng vẫn còn trong giai đoạn thử nghiệm. Bởi vậy, phát hiện bệnh sớm, cách ly người bệnh, truy tìm những người từng tiếp xúc và chăm sóc tích cực vẫn là những biện pháp quan trọng nhứt để giảm tử vong và ngăn virus tiếp tục lan rộng.
Tốc độ của đợt dịch lần này là điều khiến các chuyên gia đặc biệt lo ngại. Ngày 18/8, Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus phát biểu tại phiên họp lần thứ hai của Ủy ban Khẩn cấp theo Quy định Y tế Quốc tế về dịch Bundibugyo rằng gần 5.000 người đã mắc bệnh và hơn 2.300 người đã chết, trong khi virus đã xuất hiện tại sáu tỉnh và 55 khu vực y tế. Ông Tedros cảnh cáo nguy cơ lây lan trong nước cũng như ra ngoài biên giới vẫn còn cao, đồng thời nhấn mạnh cần phải đẩy nhanh công tác đối phó trước khi virus tiếp tục lan xa hơn khả năng ứng phó của ngành y tế.
Chỉ vài tuần trước, tình hình tuy đã nghiêm trọng nhưng chưa tới mức hiện nay. Trong bản báo cáo ngày 1/8, WHO ghi nhận tính tới ngày 30/7, CHDC Congo có 3.605 ca được xác nhận và 1.587 người tử vong, tỷ lệ tử vong khoảng 44%. Dịch lúc đó đã lan tới 49 khu vực y tế thuộc năm tỉnh gồm Ituri, North Kivu, South Kivu, Haut-Uélé và Tshopo. Riêng trong tuần dịch tễ thứ 30, quốc gia này ghi nhận 567 ca và 296 người chết chỉ trong một tuần, mức cao nhứt kể từ khi đợt dịch bắt đầu.
Tới giữa tháng 8, con số tiếp tục gia tăng với tốc độ đáng báo động. Reuters ngày 16/8 cho biết CHDC Congo đã có 4.945 ca xác nhận và 2.325 người chết, khiến đợt dịch lần này vượt qua cuộc khủng hoảng Ebola 2018-2020 về số người tử vong. Tỷ lệ tử vong tăng mạnh từ khoảng 20% hồi đầu tháng 6 lên khoảng 46%, nhưng các chuyên gia lưu ý điều này chưa nhứt thiết có nghĩa virus Bundibugyo đã trở nên độc lực hơn. Một nguyên nhân quan trọng là nhiều bệnh nhân chỉ được phát hiện và đưa tới nhà thương khi đã quá trễ.
Đây là một trong những điều đáng sợ nhứt của cuộc khủng hoảng. Ebola có thể gây sốt, đau nhức bắp thịt, kiệt sức, ói mửa, tiêu chảy và trong những trường hợp nặng có thể dẫn tới xuất huyết, suy nhiều cơ quan trong cơ thể rồi tử vong. Nhưng tại một cộng đồng nghèo, nơi dân chúng sống xa nhà thương và đường sá đi lại rất khó khăn, một người bệnh có thể phải mất nhiều thời giờ mới được chẩn đoán. Guardian dẫn tin cho biết hơn 70% bệnh nhân tử vong bên ngoài nhà thương, một dấu hiệu cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở con virus mà còn nằm ở khả năng người bệnh tiếp cận được việc chữa trị.
Tỉnh Ituri hiện vẫn là tâm điểm của cuộc khủng hoảng. Đây là khu vực miền Đông CHDC Congo vốn đã chịu ảnh hưởng lâu năm bởi xung đột võ trang, nghèo đói và tình trạng dân cư phải di chuyển liên tục. Nhiều người phải rời chỗ ở để kiếm việc làm, tìm thực phẩm hoặc tìm một nơi an toàn hơn. Những người đào vàng thủ công cũng thường xuyên đi lại giữa nhiều khu vực, khiến việc theo dõi những người từng tiếp xúc với bệnh nhân và khoanh vùng người có nguy cơ nhiễm virus càng thêm khó khăn. Associated Press cho biết hoạt động đào vàng tại Ituri đang tạo thêm trở ngại cho ngành y tế, bởi những người lao động liên tục di chuyển giữa các cộng đồng.
Không chỉ người dân, các nhân viên y tế cũng trở thành một thành phần đặc biệt dễ bị lây nhiễm. Trong những tháng gần đây, các cuộc đình công cùng tình trạng nhân viên y tế không được trả lương đầy đủ đã làm suy yếu khả năng đối phó với dịch bệnh. Một số cơ sở y tế cũng phải hoạt động trong tình trạng an ninh bất ổn. Việc nhân viên y tế bị tấn công càng khiến công tác phòng dịch thêm phần khó khăn. AP đưa tin một xe cứu thương tại Aru đã bị đốt và phương tiện của toán y tế bị phá hoại sau khi xuất hiện một trường hợp nghi nhiễm.
Đây chính là nghịch lý của Ebola tại Congo: muốn dập dịch thì phải đưa nhân viên y tế tới tận các cộng đồng, nhưng chính những nơi virus lan mạnh nhứt lại thường là những nơi nguy hiểm nhứt để đưa người tới làm việc. Muốn truy tìm người từng tiếp xúc với bệnh nhân phải có hệ thống xét nghiệm và theo dõi rộng khắp, nhưng nhiều khu vực lại thiếu đường sá, điện, dụng cụ y tế và nhân viên. Muốn thuyết phục người dân tới nhà thương chữa trị, nhà chức trách phải tạo được niềm tin, trong khi tin đồn thất thiệt và sự nghi ngờ đối với ngành y tế vẫn còn tồn tại.
Ngày 6/8, WHO và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh châu Phi (Africa CDC) kêu gọi gia tăng mạnh các hoạt động phòng dịch dựa vào cộng đồng. Phái đoàn cấp cao do ông Tedros Adhanom Ghebreyesus, Tổng Giám đốc WHO, và Tiến sĩ Jean Kaseya, Tổng Giám đốc Africa CDC, dẫn đầu đã tới Uganda và CHDC Congo trong hai ngày 4-5/8 để thẩm định tình hình. WHO nhấn mạnh những ưu tiên gồm phát hiện bệnh sớm, truy tìm người tiếp xúc, mở rộng khả năng chữa trị, bảo vệ nhân viên tuyến đầu và đưa nguồn lực tới các cộng đồng nhanh hơn.
Một dấu hiệu khả quan là Uganda đã kiểm soát được đợt lây truyền tại chỗ. Ngày 28/7, Bộ Y tế Uganda tuyên bố chấm dứt đợt bùng phát sau 42 ngày không ghi nhận ca lây truyền mới trong cộng đồng. Tuy nhiên, Uganda vẫn đứng trước nguy cơ xuất hiện ca bệnh trở lại vì có đường biên giới và sự qua lại của dân cư với CHDC Congo, nơi virus vẫn đang lan rộng.
Đáng chú ý, virus cũng đã vượt ra khỏi châu Phi. WHO từng xác nhận một bác sĩ trở về Pháp sau khi tham gia chống dịch tại CHDC Congo đã nhiễm Bundibugyo hồi tháng 6. Người này đã bình phục và được xuất viện ngày 4/7, không ghi nhận trường hợp lây nhiễm thứ phát. Một nhân viên cứu trợ người Mỹ cũng được chữa trị tại Đức sau khi được di tản khỏi Congo. Những trường hợp này cho thấy nguy cơ quốc tế không phải là chuyện có thể xem nhẹ, dù WHO trong những đánh giá trước đây vẫn cho rằng nguy cơ trên toàn cầu ở mức thấp.
Điều đáng lo nhứt hiện nay không chỉ là con số 2.378 người chết, mà chính là tốc độ lan của dịch. Từ 676 ca được xác nhận và 136 người chết vào ngày 10/6, con số đã tăng lên 1.460 ca và 452 người chết vào ngày 1/7; tới ngày 30/7 đã là 3.605 ca và 1.587 người chết; và đến ngày 19/8, số ca được báo cáo đã vượt quá 5.000, với 2.378 người tử vong.
WHO hiện chưa cho rằng cuộc khủng hoảng đã hoàn toàn mất khả năng kiểm soát. Một số chuyên gia nhận định rằng nếu có đủ phương tiện, đẩy nhanh xét nghiệm, chữa trị, truy tìm người tiếp xúc và hợp tác chặt chẽ với cộng đồng, dịch vẫn có thể được chế ngự. Nhưng khoảng thời gian để hành động đang ngày càng thu hẹp. WHO từng cảnh cáo rằng nếu không hành động mau lẹ, Bundibugyo có thể tiếp tục lan sang những khu vực mới và tạo thêm những chuỗi lây nhiễm mà hệ thống theo dõi không kịp phát hiện.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
