Hơn 808.000 tỷ đồng được đề nghị dồn vào một chương trình mục tiêu quốc gia mới. Một con số khổng lồ lập tức khiến dư luận chú ý: liệu đây sẽ là cú hích cho những vùng còn khó khăn, hay lại trở thành một “túi tiền” khổng lồ cần được theo dõi, kiểm soát thật chặt?…
Sáng ngày 19/8/2026, Quốc hội Việt Nam khóa XVI tiếp tục thảo luận tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhứt về đề nghị hợp nhứt 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình tổng thể cho giai đoạn 2026-2035. Con số lập tức gây chú ý là 808.558 tỷ đồng, một nguồn lực khổng lồ dự trù được huy động trong giai đoạn 2026-2030. Nhưng điều đáng quan tâm không chỉ nằm ở số tiền hơn 800.000 tỷ đồng, mà còn nằm ở cách phân bổ, cách sử dụng và quan trọng nhứt là làm sao để số tiền ấy thật sự tới được những nơi đang cần, thay vì tiếp tục bị chia nhỏ trong một hệ thống nhiều tầng nấc.
Theo tờ trình của Chánh phủ Việt Nam do Bộ trưởng Tài chánh Ngô Văn Tuấn trình bày sáng 19/8, 4 chương trình được đề nghị hợp nhứt gồm phát triển văn hóa; giáo dục và đào tạo; xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo, phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển. Tên dự kiến của chương trình mới là Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa – xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035. Tổng nguồn lực được giữ ở mức khoảng 808.558 tỷ đồng.
Trong tổng số này, theo báo cáo thẩm tra của Hội đồng Dân tộc do Chủ tịch Lâm Văn Mẫn trình bày, nguồn lực gồm 345.000 tỷ đồng từ ngân sách Trung ương, 395.392 tỷ đồng từ ngân sách địa phương, 23.000 tỷ đồng tín dụng chánh sách, 20.429 tỷ đồng vốn đối ứng của các cơ sở giáo dục và 24.737 tỷ đồng từ những nguồn huy động hợp pháp khác. Đây là một khoản tiền đủ lớn để tạo ra những thay đổi đáng kể nếu được sử dụng đúng chỗ, đúng đối tượng và đúng lúc.
Điểm mới đáng chú ý là Chánh phủ muốn thay đổi cách phân bổ vốn. Thay vì chủ yếu phân bổ theo nhu cầu đăng ký, nguồn tiền sẽ được gắn với kết quả thực hiện mục tiêu, tiến độ giải ngân, khả năng triển khai và mức độ sẵn sàng của từng địa phương. Những nhiệm vụ chậm trễ có thể bị điều chuyển vốn sang nơi có khả năng thực hiện tốt hơn. Các địa phương của Việt Nam cũng được tăng quyền chủ động trong việc lựa chọn danh mục và thứ tự ưu tiên, nhưng đồng thời phải chịu trách nhiệm về hiệu quả sau cùng.
Tại phiên thảo luận sáng 19/8, Thủ tướng Lê Minh Hưng cho biết Chánh phủ dự kiến tái cơ cấu nguồn lực theo hướng khoảng 75% dành cho chi đầu tư và 25% cho chi thường xuyên, trong khi trước đây chi thường xuyên từng chiếm trên 40%. Ông cho rằng nhiều khoản đang được tính vào chương trình thực chất đã thuộc nhiệm vụ chi thường xuyên của các bộ, ngành và địa phương; vì vậy không nên tiếp tục bố trí thêm tiền từ chương trình cho những nhiệm vụ vốn phải được ngân sách thường xuyên bảo đảm.
Đây là một thay đổi đáng chú ý, bởi câu hỏi lâu nay không hẳn là Nhà nước có bỏ tiền hay không, mà là bỏ tiền vào đâu và tạo ra kết quả gì. Thủ tướng nhấn mạnh việc hợp nhứt không phải là “hợp nhứt cơ học”, không được làm thay đổi hay thu hẹp những mục tiêu Quốc hội đã đặt ra. Nguồn lực phải được đưa tới những khu vực thật sự khó khăn, nhứt là vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo.
Một lý do khác thúc đẩy việc hợp nhứt là tình trạng thủ tục và văn bản hướng dẫn quá phức tạp. Thủ tướng Lê Minh Hưng dẫn chứng riêng 3 chương trình do Bộ Nông nghiệp và Môi trường thực hiện đã có tới 54 văn bản hướng dẫn và nhận xét rằng với số lượng như vậy thì cấp xã, phường rất khó thi hành. Chánh phủ muốn giảm đầu mối, thống nhứt quy trình, hạn chế việc cán bộ cơ sở phải “chạy” qua quá nhiều văn bản để xác định một khoản chi được thực hiện ra sao.
Tuy nhiên, khoản tiền hơn 800.000 tỷ đồng cũng đặt ra một bài toán giám sát không nhỏ. Chánh phủ thừa nhận việc hợp nhứt có thể phát sinh những rủi ro như giảm mức ưu tiên đối với các nhóm đặc thù, chênh lệch mức hưởng giữa các địa phương, gián đoạn một số dự án trong thời kỳ chuyển tiếp và phát sinh phí tổn chuyển đổi. Hội đồng Dân tộc vì vậy đề nghị Quốc hội phải xác định rõ tổng vốn, cơ cấu vốn và giới hạn quyền quyết định của Chánh phủ; việc Chánh phủ được chủ động điều chỉnh không được làm thay đổi tổng vốn, mục tiêu, đối tượng và mức độ ưu tiên mà Quốc hội đã quyết định.
Đây chính là điểm cần nhìn thẳng. Gộp 4 chương trình thành một có thể giúp guồng máy bớt rườm rà, nhưng “gộp chương trình” không tự động có nghĩa là “tiết kiệm tiền” hay “hết lãng phí”. Một chiếc túi lớn hơn vẫn có thể chứa những khoản chi chưa hữu hiệu nếu cơ chế kiểm tra không đủ mạnh. Thậm chí khi quyền chủ động được phân cấp nhiều hơn cho địa phương, yêu cầu công khai, minh bạch và kiểm tra sau đó lại càng phải chặt chẽ hơn.
Vấn đề sau cùng vẫn là người dân được hưởng gì từ 808.558 tỷ đồng ấy. Một xã nghèo cần đường sá, nước sạch, trường học và trạm y tế thì tiền phải tới đúng nơi đó; một vùng đã có đủ trường học nhưng thiếu phương tiện sanh kế thì không nên tiếp tục xây thêm công trình chỉ để “đủ chỉ tiêu”. Chính Thủ tướng Lê Minh Hưng cũng nêu quan điểm không thể để một địa phương đã căn bản đủ trường học nhưng vẫn phải tiếp tục xây trường chỉ vì cơ cấu chương trình quy định cứng.
NGƯỜI QUAN SÁT
