The Conversation – Đã 2 giờ sáng. Một cô bé tuổi thiếu niên nằm thao thức trên giường vì lo lắng về chuyện xảy ra với một người bạn. Thay vì đánh thức cha mẹ, em cầm điện thoại, mở một ứng dụng AI và gõ: “Con căng thẳng quá, con không thể ngủ được.”
Một câu trả lời nhanh chóng xuất hiện:
“Tôi rất tiếc vì bạn đang phải đối mặt với chuyện này. Bạn có muốn kể cho tôi nghe một chút về điều gì đang khiến bạn căng thẳng không?”
Cuộc trò chuyện tiếp tục. Hai mươi phút sau, cô bé cảm thấy bình tĩnh hơn và có thể đi ngủ.
Giọng nói đã giúp em bình tĩnh là gì? Đó là một chatbot sử dụng mô hình ngôn ngữ lớn (LLM).
Mặc dù đây chỉ là một tình huống giả định, nó phản ánh một cách sử dụng trí tuệ nhân tạo rất phổ biến ở thanh thiếu niên hiện nay.
Ngày càng có nhiều thiếu niên tìm đến các chatbot AI — vốn được thiết kế để mô phỏng sự đồng cảm và duy trì tương tác với con người — để tìm bạn đồng hành, hỗ trợ cảm xúc và lời khuyên về sức khỏe tâm thần.
Nghiên cứu cho thấy xu hướng này ngày càng phổ biến. Khoảng 72% thanh thiếu niên từng tương tác với chatbot AI đóng vai trò bạn đồng hành, trong khi 13% đến 20% đã tìm kiếm sự hỗ trợ từ AI cho các vấn đề cảm xúc trong khoảng thời gian hai tháng vào năm 2025.
Một nghiên cứu gần đây khác cho thấy 63% thanh thiếu niên và người trẻ tuổi từng sử dụng chatbot AI để xin lời khuyên về sức khỏe tâm thần không nói cho bất kỳ ai biết.
Là các nhà tâm lý học lâm sàng và bác sĩ tâm thần trẻ em làm việc với thanh thiếu niên, chúng tôi đã trực tiếp chứng kiến sự thay đổi này.
Năm 2025, chúng tôi công bố các hướng dẫn dành cho các chuyên gia lâm sàng về cách giải quyết vấn đề an toàn khi thanh thiếu niên sử dụng chatbot, và hiện chúng tôi đang tìm cách giúp cha mẹ cùng những người lớn đáng tin cậy khác làm điều tương tự.
Tại sao thanh thiếu niên dễ bị tổn thương?
Khác với mạng xã hội, nơi thanh thiếu niên kết nối với bạn bè, các chatbot AI như ChatGPT, Claude và Gemini hoạt động giống như những người đối thoại và bạn đồng hành được mô phỏng, cung cấp câu trả lời ngay lập tức và có thể tạo cảm giác được hỗ trợ, được quan tâm.
Một số ít chatbot được thiết kế riêng cho mục đích trị liệu đã được nghiên cứu trong những môi trường có kiểm soát. Tuy nhiên, phần lớn thanh thiếu niên đang sử dụng những công cụ AI đa mục đích vốn chưa bao giờ được thiết kế hoặc kiểm chứng để hỗ trợ sức khỏe tâm thần.
Điều này bao gồm những nền tảng độc lập như ChatGPT và cả những chatbot được tích hợp vào các ứng dụng mà thanh thiếu niên vốn đã sử dụng, chẳng hạn như My AI của Snapchat.
Các chatbot này hiện diện ở khắp nơi, rất dễ tiếp cận và khó tránh khỏi. Nhiều thanh thiếu niên mô tả những cuộc trò chuyện với chatbot là có ý nghĩa về mặt cảm xúc hoặc mang tính hỗ trợ, thậm chí một số em còn thích nói chuyện với chatbot hơn là trò chuyện với bạn bè.
Thanh thiếu niên vẫn đang trong quá trình hình thành nhận thức về bản thân và thường có nhu cầu được xã hội công nhận. Vì vậy, các em có thể đặc biệt dễ cảm nhận những mối quan hệ được mô phỏng này như những mối quan hệ thật.
Xu hướng này đang diễn ra ngay trước mắt chúng ta, và câu hỏi cấp thiết hiện nay là: Làm thế nào để hướng dẫn thanh thiếu niên sử dụng chatbot một cách an toàn?
Chatbot chuyên về sức khỏe tâm thần và chatbot đa mục đích
Có bằng chứng cho thấy một số chatbot AI trị liệu có thể giúp người trưởng thành gặp các triệu chứng nhẹ khi được sử dụng kết hợp với sự hỗ trợ của chuyên gia sức khỏe tâm thần.
Chẳng hạn, Woebot — một chatbot hoàn toàn tự động dựa trên liệu pháp nhận thức – hành vi — đã giúp giảm các triệu chứng trầm cảm ở sinh viên đại học sau hai tuần sử dụng. Một số bằng chứng ban đầu cũng cho thấy các công cụ tương tự có thể mang lại lợi ích cho những thiếu niên nhỏ tuổi hơn.
Nhưng đây là những công cụ chuyên biệt đã được kiểm nghiệm trong các nghiên cứu, chứ không phải những chatbot đa mục đích như ChatGPT mà phần lớn thanh thiếu niên thực sự đang sử dụng.
Những hệ thống này thường thiếu các quy trình xử lý khủng hoảng hiệu quả hoặc cơ chế chuyển người dùng sang sự chăm sóc chuyên môn khi họ gặp nguy hiểm.
Một báo cáo của Common Sense Media vào tháng 11 năm 2025 đánh giá các chatbot đa mục đích là rủi ro không thể chấp nhận được khi được sử dụng để hỗ trợ sức khỏe tâm thần cho thanh thiếu niên.
Chatbot cũng có thể không nhận ra các dấu hiệu tự làm hại bản thân hoặc ý nghĩ tự tử theo cách mà một con người có thể nhận biết.
Cân nhắc giữa lợi ích và nguy cơ
Các chatbot đa mục đích có thể đưa ra lời khuyên không chính xác hoặc gây hiểu lầm, nhưng lại được trình bày với mức độ tự tin rất cao. Đối với một số người dùng, điều này có thể gây nhầm lẫn hoặc củng cố những niềm tin không lành mạnh.
Thanh thiếu niên, đặc biệt là những em đang trải qua sự cô đơn, lo âu hoặc gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội, có thể hình thành sự gắn bó mạnh mẽ với chatbot và tìm đến chúng thay vì kết nối với con người.
Điều này về lâu dài có thể làm sai lệch kỳ vọng của các em về những mối quan hệ thực tế.
Điều đáng lo ngại nhất là cách những hệ thống này xử lý các suy nghĩ có thể gây nguy hiểm thực sự cho thanh thiếu niên, bao gồm những ý nghĩ liên quan đến hành vi xã hội nguy hiểm, tự làm hại bản thân hoặc thậm chí tự tử.
Các nghiên cứu về khả năng phát hiện và phản hồi đối với ý nghĩ tự tử của cả chatbot trị liệu lẫn chatbot đa mục đích cho thấy phản ứng của chúng vẫn chưa đầy đủ.
Ngay cả khi chatbot cung cấp những nguồn hỗ trợ như 988 Suicide and Crisis Lifeline, đường dây quốc gia hỗ trợ trong các tình huống khủng hoảng, những cuộc trò chuyện có nội dung đáng lo ngại thường vẫn tiếp tục mà không có cơ chế dừng cứng hoặc chuyển ngay sang sự hỗ trợ của con người.
Mức độ an toàn của các cuộc tương tác cũng có xu hướng suy giảm khi cuộc trò chuyện kéo dài.
Vì vậy, những suy nghĩ quẩn quanh lúc 2 giờ sáng có thể trở thành một cuộc tương tác nguy hiểm hơn lúc 3 giờ sáng, khi các câu trả lời của chatbot trở nên hỗn loạn hơn và ít bị kiểm soát bởi các cơ chế an toàn.
Các vụ kiện được đệ trình và dàn xếp trong năm 2025-2026 đã cáo buộc rằng những cuộc tương tác với các mô hình ngôn ngữ như ChatGPT đã dẫn đến hành vi tự tử ở thanh thiếu niên và những mất mát bi thảm, qua đó làm nổi bật những thiếu sót trong cơ chế bảo vệ và quy trình xử lý khủng hoảng của các chatbot thương mại.
Trước những lo ngại này, một số chương trình chatbot đã áp dụng các hạn chế.
Chẳng hạn, Character.ai gần đây đã cấm người dùng dưới 18 tuổi tham gia các cuộc trò chuyện mở không giới hạn. Ứng dụng hiện yêu cầu xác minh độ tuổi và cho phép cha mẹ đăng ký nhận thông báo.
Tuy nhiên, thanh thiếu niên vẫn có nhiều cách để tiếp tục sử dụng các cuộc trò chuyện AI mở, và các em thường tìm cách vượt qua những hạn chế được thiết kế nhằm bảo đảm an toàn trên mạng.
Những dấu hiệu cảnh báo cần chú ý
Cha mẹ và những người lớn đáng tin cậy khác có thể theo dõi một số hành vi đáng lo ngại ở thanh thiếu niên, chẳng hạn:
- Dành ngày càng nhiều thời gian trò chuyện với các chatbot AI.
- Giảm thời gian và công sức dành cho các mối quan hệ với gia đình, bạn bè, giáo viên và những người khác.
- Cảm thấy khó chịu hoặc cáu gắt khi bị hạn chế quyền truy cập chatbot.
- Tìm đến chatbot thay vì sự hỗ trợ của con người trong những lúc đang đau khổ về cảm xúc hoặc gặp khủng hoảng.
Những biểu hiện này tương tự như việc sử dụng mạng xã hội một cách có vấn đề ở thanh thiếu niên — và đây là một bài học cảnh báo quan trọng.
Xã hội chỉ bắt đầu thừa nhận rộng rãi những nguy cơ của mạng xã hội sau khi tác hại đã trở nên nghiêm trọng. Năm 2023, Tổng Y sĩ Hoa Kỳ cảnh báo rằng mạng xã hội gây ra “nguy cơ tổn hại sâu sắc” đối với sức khỏe tâm thần của giới trẻ.
Theo đánh giá của chúng tôi, chatbot cũng có nguy cơ tương tự, và việc nhận thức sớm về những nguy cơ này là vô cùng quan trọng.
Cha mẹ và người lớn đáng tin cậy có thể giúp gì?
Bước quan trọng nhất cũng rất đơn giản: Hãy nói chuyện với thanh thiếu niên về việc các em sử dụng chatbot như thế nào.
Cách tiếp cận bằng sự tò mò và không phán xét sẽ hữu ích hơn.
Cha mẹ nên giả định rằng con mình có thể đang sử dụng chatbot, bởi khả năng này rất cao.
Thay vì đặt câu hỏi đóng như: “Con có nói chuyện với chatbot không?”, điều mà một số thanh thiếu niên có thể cảm nhận là mang tính phán xét, người lớn có thể bắt đầu bằng những câu hỏi mở như:
“Khi con sử dụng những chatbot như ChatGPT, con thường nói chuyện về những gì?”
Có thể tìm hiểu thêm bằng những câu hỏi như:
“Có lần nào cuộc trò chuyện khiến con cảm thấy khó chịu, bối rối hoặc bất ngờ không?”
Hoặc:
“Khi con buồn bực hoặc cảm thấy quá tải, con sử dụng chatbot hay bạn đồng hành AI như thế nào?”
Nhiều thanh thiếu niên có thể cảm thấy nhẹ nhõm khi cha mẹ sẵn sàng cởi mở thảo luận về vấn đề này, thay vì gạt bỏ hoặc cấm đoán hoàn toàn.
Cha mẹ có thể sử dụng những thông tin thu được từ các cuộc trò chuyện này để hướng dẫn con.
Đặt ra giới hạn để sử dụng an toàn
Khi các gia đình đặt giới hạn về thời gian sử dụng màn hình và mạng xã hội, họ cũng có thể đưa việc sử dụng chatbot vào những quy định đó.
Giới hạn thời gian, đặc biệt là vào ban đêm khi thanh thiếu niên có thể dễ bị tổn thương về mặt cảm xúc hơn, có thể hữu ích.
Cha mẹ và con cái nên thống nhất rõ ràng về những thời điểm không nên sử dụng chatbot, đặc biệt là khi trẻ đang gặp khủng hoảng hoặc căng thẳng cảm xúc nghiêm trọng.
Cũng nên cùng trẻ xem xét cách tiếp cận những nguồn hỗ trợ từ con người, chẳng hạn như một người bạn đáng tin cậy, cha mẹ, cố vấn học đường hoặc đường dây 988 Suicide & Crisis Lifeline.
Gia đình cũng có thể tìm hiểu những phương pháp khác giúp điều chỉnh cảm xúc như viết nhật ký, chuyển hướng sự chú ý, các kỹ thuật grounding (đưa bản thân trở về với thực tại) và các bài tập hít thở.
Việc thường xuyên hỏi thăm xem trẻ sử dụng chatbot như thế nào và có vấn đề gì phát sinh hay không sẽ giúp duy trì sự trao đổi thông tin và tăng mức độ an toàn.
Mục tiêu không nhất thiết là loại bỏ hoàn toàn việc sử dụng chatbot, mà là đặt ra những giới hạn hợp lý nhằm bảo vệ sự kết nối với con người thật và giảm khả năng xảy ra những tương tác nguy hiểm.
Những điểm quan trọng về hiểu biết AI
Các hướng dẫn lâm sàng của chúng tôi nhấn mạnh việc giúp thanh thiếu niên hiểu chatbot là gì và không phải là gì. Cha mẹ cũng có thể củng cố nhận thức này.
Những vấn đề quan trọng cần trao đổi với trẻ bao gồm:
- Chatbot không thực sự “biết” con người. Trong các cuộc trò chuyện, chúng dự đoán câu trả lời dựa trên những mô hình và khuôn mẫu xuất hiện trong cuộc trò chuyện. Vì vậy, bất kỳ cảm giác nào về sự thấu hiểu, kết nối hay đồng cảm — dù thuyết phục đến đâu — đều là sự mô phỏng chứ không phải cảm xúc thật.
- Chatbot có thể mắc lỗi hoặc hoàn toàn bịa ra thông tin, hiện tượng được gọi là “hallucination” (ảo giác) trong lĩnh vực AI. Đáng lo ngại là chúng có thể trình bày những thông tin sai lệch đó với mức độ tự tin rất cao.
- Chatbot được những người tạo ra chúng “điều chỉnh” để có xu hướng đồng tình và làm hài lòng người dùng. Chúng thường có xu hướng nói với người dùng những điều họ muốn nghe, điều này có thể khiến câu trả lời kém đáng tin cậy hoặc kém hữu ích hơn trong đời sống thực tế.
- Các cuộc trò chuyện với chatbot không phải là hoàn toàn riêng tư hay được bảo mật đặc biệt. Nội dung có thể được lưu trữ, sử dụng để huấn luyện các mô hình trong tương lai, được con người xem xét hoặc bị lộ trong một vụ rò rỉ dữ liệu.
Nói chuyện cởi mở về những hạn chế này sẽ giúp thanh thiếu niên sử dụng chatbot một cách tỉnh táo, có phê phán và an toàn hơn.
Hãy luôn duy trì sự giao tiếp cởi mở
Nghiên cứu về tác động cụ thể của các cuộc trò chuyện với AI đối với sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên mới chỉ bắt đầu xuất hiện. Tuy nhiên, những mối lo ngại đang được ghi nhận là có thật và rất đáng quan tâm.
Trong khi việc tránh chatbot ngày càng trở nên khó khăn đối với thanh thiếu niên, việc hướng dẫn các em sử dụng chúng an toàn hơn hoàn toàn có thể thực hiện được.
Đây là lúc cha mẹ cần bắt đầu nói chuyện với con về AI. Những cuộc trò chuyện cởi mở như vậy có thể giúp bảo vệ sự an toàn của trẻ, đồng thời củng cố và duy trì những mối liên kết thực sự giữa trẻ với gia đình, bạn bè và những người xung quanh.
